پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام هیات رزمندگان اسلام , سایت هیات رزمندگان اسلام , پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام , هیات , سایت هیات , هیئت رزمندگان , هیئت رزمندگان اسلام
در این شماره از هیئت در گذر زمان به دوره صفویه می‌رسیم. صفویان در سال ۱۵۰۱ میلادی تشیع دوازده‌امامی را مذهب رسمی ایران اعلام کردند. با این اعلام، عزاداری امام حسین(ع) وارد مرحله تازه‌ای شد. گسترش و حمایت حکومتی هم همراه این مرحله آمد. صفویان با رسمیت بخشیدن به تشیع، زمینه حضور گسترده‌تر آیین‌های مذهبی را در زندگی اجتماعی مردم فراهم کردند. مراسم محرم نیز در این میان جایگاه ویژه‌ای یافت.
عزاداری امام حسین(ع) پیش از صفویه
با این حال، عزاداری امام حسین(ع) در ایران پیش از صفویه هم سابقه داشت. گزارش‌های تاریخی از برگزاری مراسم سوگواری در برخی مناطق ایران حکایت دارند. این گزارش‌ها به قرن دوازدهم میلادی برمی‌گردند. همچنین در سال ۹۶۳ میلادی، در دوره حکومت آل‌بویه در بغداد، مراسم عمومی عزاداری روز عاشورا برگزار شد. بازارها هم تعطیل شدند. بنابراین باید نقش صفویان را بیشتر در گسترش، حمایت و تثبیت عزاداری محرم بررسی کرد. آن‌ها عزاداری را به آیینی عمومی و فراگیر تبدیل کردند. اما آغاز پیدایش آن به دوره آن‌ها برنمی‌گردد.
رونق مجالس و دسته‌های عزاداری در دوره صفوی
در دوره صفوی، مجالس عزاداری محرم و دسته‌های سوگواری در شهرهای ایران رونق بیشتری یافتند. حمایت حکومت از برگزاری مراسم مذهبی به گسترش مجالس روضه‌خوانی کمک کرد. مرثیه‌سرایی و حرکت دسته‌های عزاداری در ایام محرم نیز رونق گرفتند.
در این دوره، سوگواری امام حسین(ع) بیش از گذشته از فضای محدود برخی محافل مذهبی فراتر رفت. این سوگواری به یکی از جلوه‌های مهم حضور اجتماعی شیعیان تبدیل شد. مراسم عزاداری علاوه بر جنبه معنوی و دینی، زمینه‌ای برای بازنمایی واقعه کربلا فراهم می‌کرد. یادآوری مظلومیت امام حسین(ع) و انتقال پیام قیام عاشورا به نسل‌های مختلف هم از کارکردهای آن بود.
گسترش تشریفات و نظم در دسته‌های سوگواری
یکی از ویژگی‌های مهم عزاداری در دوره صفوی، گسترش تشریفات و نظم در دسته‌های سوگواری بود. سینه‌زنی و زنجیرزنی از جلوه‌های شناخته‌شده عزاداری محرم در این دوره به شمار می‌رفتند. این دو در کنار مرثیه‌خوانی و ذکر مصائب کربلا به شکل‌گیری سنت‌های گسترده‌تر سوگواری کمک کردند. دسته‌های عزاداری با حرکت گروهی و اجرای آیین‌های خاص، فضای شهرها را در ایام محرم تحت تأثیر قرار می‌دادند.
البته درباره زمان دقیق پیدایش هر یک از این آیین‌ها باید دو چیز را از هم جدا کرد. رواج و گسترش آن‌ها در دوره صفوی یک چیز است و آغاز تاریخی‌شان چیز دیگر. همه این مراسم لزوماً برای نخستین بار در این دوره پدید نیامده‌اند.
قزلباش‌ها و هویت شیعی حکومت صفوی
پیوند حکومت صفوی با تشیع و حضور نیروهای نظامی قزلباش نیز در شکل‌گیری فضای مذهبی و سیاسی این دوره اهمیت داشت. قزلباش‌ها از نیروهای مؤثر در تأسیس و تثبیت حکومت صفوی بودند. هویت شیعی هم در ساختار سیاسی صفویه جایگاه برجسته‌ای داشت.
با این حال، نسبت دادن مستقیم شکل‌گیری دسته‌های عزاداری محرم به تشکیلات نظامی قزلباش‌ها شواهد تاریخی اختصاصی می‌خواهد. آیین‌های خاصی مانند شاه‌حسین‌گویان هم همین‌طورند. ازاین‌رو بهتر است این ارتباط را زمینه‌ای برای بررسی بیشتر بدانیم. نباید آن را یک واقعیت قطعی تاریخی دانست.
ادبیات عاشورایی و رونق مرثیه‌سرایی
تحول مهم دیگر در این دوره، گسترش ادبیات عاشورایی و رونق مرثیه‌سرایی بود. کتاب «روضةالشهداء» اثر حسین واعظ کاشفی از آثار تأثیرگذار در روایت مصائب اهل‌بیت(ع) به شمار می‌رود. کاشفی این کتاب را در اواخر دوره تیموری و پیش از استقرار کامل حکومت صفوی تألیف کرد. کتاب با نثر فارسی و روایت داستانی واقعه کربلا در گسترش روضه‌خوانی نقش مهمی ایفا کرد. مضامین عاشورایی را هم منتقل کرد.
در دوره صفوی، مجالس روضه‌خوانی و مرثیه‌سرایی فارسی رونق بیشتری یافتند. شاعران و مرثیه‌سرایان با سرودن اشعار درباره شهادت امام حسین(ع)، حضرت عباس(ع) و دیگر شهدای کربلا به گسترش فرهنگ سوگواری کمک کردند.
ادبیات عاشورایی در این دوره فقط به زبان فارسی محدود نبود. زبان‌های دیگری از جمله ترکی نیز در انتقال مضامین و آیین‌های عاشورایی نقش داشتند. این تنوع زبانی نشان می‌دهد فرهنگ سوگواری امام حسین(ع) در مناطق مختلف ایران گسترش یافته بود. میان گروه‌های گوناگون اجتماعی و فرهنگی هم همین‌طور بود. مرثیه‌ها، روایت‌های مذهبی و مجالس روضه‌خوانی علاوه بر زنده نگه داشتن یاد واقعه کربلا، مفاهیمی را در حافظه جمعی تقویت می‌کردند. وفاداری، ایثار، ظلم‌ستیزی و دفاع از حق از این مفاهیم بودند.
شاه‌حسین‌گویان و آیین‌های محلی عزاداری
در کنار این تحولات، آیین‌های سوگواری در مناطق مختلف ایران با ویژگی‌های فرهنگی و محلی پیوند خوردند. آیین «شاه‌حسین‌گویان» در آذربایجان یکی از جلوه‌های خاص عزاداری محرم است. امروزه نیز در برخی مناطق این خطه برگزار می‌شود. این مراسم با حرکت هماهنگ عزاداران و ذکرهای مخصوص همراه است. در فرهنگ عاشورایی منطقه هم جایگاه ویژه‌ای دارد.
با وجود این، برای تعیین زمان دقیق پیدایش شاه‌حسین‌گویان باید به منابع تاریخی و پژوهش‌های مردم‌شناختی مشخص استناد کرد. اثبات ارتباط مستقیم آن با قزلباش‌های دوره صفوی هم همین استناد را می‌خواهد.
جمع‌بندی هیئت در گذر زمان: دوره صفویه
در مجموع، دوره صفویه یکی از مراحل مهم در تاریخ عزاداری محرم به شمار می‌رود. رسمیت یافتن تشیع، حمایت حکومت از آیین‌های مذهبی و گسترش مجالس روضه‌خوانی به تثبیت فرهنگ عاشورایی در جامعه ایران کمک کردند. رونق مرثیه‌سرایی و شکل‌گیری جلوه‌های متنوع عزاداری هم همین نقش را داشتند.
این تحولات زمینه را برای استمرار و گسترش مراسم محرم در دوره‌های بعد فراهم کردند. دوره قاجار از این دوره‌هاست. آن‌ها میراثی مذهبی و فرهنگی برجای گذاشتند. بخش مهمی از آیین‌های عاشورایی امروز ایران بر این میراث استوار است. این مسیر بخشی از روایت هیئت در گذر زمان است.
اللَّهُمَّ عَجِّلْ لِوَلِیِّكَ الْفَرَجَ
بازدیدها: 4
