پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام هیات رزمندگان اسلام , سایت هیات رزمندگان اسلام , پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام , هیات , سایت هیات , هیئت رزمندگان , هیئت رزمندگان اسلام
افزایش صادرات نفت آذربایجان به اسرائیل از مسیر ترکیه؛ تناقض میان تحریم تجاری آنکارا و انتقال نفت از بندر جیحان
با وجود اعلام رسمی قطع تجارت ترکیه با اسرائیل، گزارش‌ها و داده‌های ردیابی نفتکش‌ها از ادامه انتقال نفت خام آذربایجان و قزاقستان به سرزمین‌های اشغالی از مسیر بندر جیحان ترکیه حکایت دارند. بر اساس این داده‌ها، صادرات نفت آذربایجان به اسرائیل در سال ۲۰۲۵ به بالاترین میزان از سال ۲۰۲۲ رسیده و قزاقستان نیز درصدد افزایش سهم خود از مسیر خط لوله باکو-تفلیس-جیحان (BTC) است. تداوم این انتقالات، تناقض میان مواضع رسمی آنکارا و واقعیت تجارت انرژی در منطقه را برجسته کرده و به اعتراضات فعالان و کارگران ترکیه‌ای منجر شده است.
افزایش صادرات نفت آذربایجان و قزاقستان به اسرائیل از مسیر ترکیه
همزمان با تشدید تنش‌ها در خاورمیانه و افزایش اهمیت مسیرهای جایگزین انتقال انرژی، بندر جیحان ترکیه بار دیگر به یکی از محورهای بحث‌برانگیز تجارت نفت منطقه تبدیل شده است.
داده‌های رهگیری نفتکش‌ها نشان می‌دهد که نفت خام آذربایجان و قزاقستان از طریق زیرساخت‌های انتقال نفت در منطقه قفقاز و پایانه جیحان به بازارهای مدیترانه، از جمله اسرائیل، منتقل می‌شود.
این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که دولت ترکیه از ژوئن ۲۰۲۴ اعلام کرده است تمامی مبادلات تجاری با اسرائیل را در اعتراض به جنگ غزه متوقف کرده است. با این حال، گزارش‌های منتشرشده درباره انتقال نفت از پایانه جیحان، پرسش‌های جدی درباره دامنه و نحوه اجرای این محدودیت‌ها مطرح کرده‌اند.
قزاقستان به دنبال افزایش صادرات نفت از مسیر آذربایجان
قزاقستان نیز قصد دارد با استفاده بیشتر از مسیرهای انتقال نفت آذربایجان، صادرات خود به بازارهای مدیترانه را گسترش دهد.
وزارت انرژی قزاقستان اخیراً اعلام کرده است که هدف این کشور افزایش صادرات نفت خام از مسیر آذربایجان به ۷ میلیون تن در سال است. تحقق این برنامه می‌تواند جایگاه خط لوله باکو-تفلیس-جیحان را در انتقال نفت قزاقستان تقویت کند. و ظرفیت صادرات این کشور به بازارهای منطقه را افزایش دهد.
در همین راستا، سفر اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، به آستانه در اردیبهشت‌ماه سال جاری نیز مورد توجه قرار گرفته است. یکی از محورهای مهم این سفر، توسعه همکاری‌های انرژی و افزایش عرضه نفت قزاقستان به اسرائیل عنوان شد.
هرتزوگ در جریان این سفر ابراز امیدواری کرد که حجم مبادلات تجاری میان دو طرف سه برابر شود. موضوعی که اهمیت همکاری‌های انرژی را در روابط دوجانبه تل‌آویو و آستانه نشان می‌دهد.
آذربایجان بزرگ‌ترین تأمین‌کننده نفت خام اسرائیل
آذربایجان در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین شرکای انرژی اسرائیل تبدیل شده و اکنون بر اساس داده‌های ارائه‌شده، بزرگ‌ترین تأمین‌کننده نفت خام این کشور به شمار می‌رود.
بر اساس اطلاعات رهگیری نفتکش‌ها، واردات نفت اسرائیل از آذربایجان که از طریق بندر جیحان ترکیه بارگیری و منتقل می‌شود. در سال ۲۰۲۵ با رشد ۳۱ درصدی به حدود ۹۴ هزار بشکه در روز رسیده است. این رقم بالاترین میزان صادرات نفت آذربایجان به اسرائیل از سال ۲۰۲۲ محسوب می‌شود.
سهم آذربایجان از کل واردات نفت خام اسرائیل نیز به ۴۶.۴ درصد رسیده است. روسیه با سهمی در حدود ۲۸ درصد در جایگاه دوم تأمین‌کنندگان نفت اسرائیل قرار دارد.
قزاقستان نیز یکی دیگر از تأمین‌کنندگان مهم نفت خام اسرائیل است. و بر اساس برآوردهای مطرح‌شده، بین ۲۰ تا ۳۰ درصد از واردات نفت این کشور را تأمین می‌کند.
بخش عمده نفت صادراتی قزاقستان در حال حاضر از طریق خط لوله کنسرسیوم خط لوله خزر (CPC) به بندر نووروسیسک روسیه منتقل و سپس با استفاده از نفتکش‌ها به مقصد اسرائیل ارسال می‌شود. با این حال، افزایش استفاده از مسیر آذربایجان می‌تواند گزینه جایگزین دیگری برای صادرات نفت قزاقستان به بازار مدیترانه فراهم کند.
تناقض سیاست نفتی ترکیه؛ قطع تجارت با اسرائیل در برابر تداوم انتقال نفت
یکی از مهم‌ترین ابعاد این موضوع، تناقض میان موضع رسمی دولت ترکیه درباره قطع روابط تجاری با اسرائیل و گزارش‌های مربوط به ادامه انتقال نفت از خاک این کشور است.
آنکارا از ژوئن ۲۰۲۴ اعلام کرد که در اعتراض به عملیات نظامی اسرائیل در غزه، تجارت با این کشور را متوقف کرده است. در همین چارچوب، آمار رسمی گمرک ترکیه نیز تجارت مستقیم با اسرائیل را صفر نشان می‌دهد.
با این حال، توقف تجارت مستقیم لزوماً به معنای توقف انتقال محموله‌های نفتی متعلق به کشورهای ثالث از زیرساخت‌های ترکیه نیست. همین مسئله به یکی از محورهای اصلی انتقاد از سیاست انرژی آنکارا تبدیل شده است.
آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، در پاسخ به پرسشی پارلمانی درباره انتقال نفت از بندر جیحان به اسرائیل اعلام کرده است:
«از پایانه باکو-تفلیس-جیحان هیچ محموله نفتی به اسرائیل ارسال نمی‌شود. و تمام عملیات در چارچوب توافق‌های بین‌المللی انجام می‌گیرد.»
او همچنین تأکید کرده است که مسئولیت ترکیه در این فرآیند به نظارت فنی بر استفاده از خط لوله محدود می‌شود. و این کشور در فروش نفت یا تعیین مقصد نهایی محموله‌ها دخالتی ندارد.
نقش نفتکش‌ها و شرکت‌های واسطه در انتقال نفت به اسرائیل
در مقابل اظهارات مقام‌های ترکیه، گزارش‌های تحقیقی سازمان‌های مستقل از ادامه انتقال محموله‌های نفتی از بندر جیحان به مقصد اسرائیل حکایت دارند.
بر اساس این گزارش‌ها، برخی نفتکش‌ها پس از بارگیری نفت خام در پایانه جیحان، سیستم شناسایی خودکار یا AIS خود را خاموش می‌کنند یا مقصدی متفاوت، در نزدیکی مصر و قبرس، در سامانه‌های رهگیری ثبت می‌کنند. اما در نهایت محموله‌های خود را در بنادر اسرائیل، از جمله بندر اشکلون، تخلیه می‌کنند.
گزارش‌های منتشرشده از سوی سازمان‌های «اویل چینج اینترنشنال» (Oil Change International) و «سومو» (SUMOFUS) نیز به نقش شرکت‌های تجاری واسطه در این انتقالات اشاره کرده‌اند.
طبق این گزارش‌ها، شرکت‌های ویتول (Vitol) و هریتیج پترولیوم (Heritage Petroleum) پس از تحریم تجاری اعلام‌شده در مه ۲۰۲۴، در انتقال حدود ۱۴.۴ میلیون بشکه نفت خام از بندر جیحان به اسرائیل نقش داشته‌اند.
این گزارش‌ها همچنین از فعالیت شرکت‌های زیرمجموعه و واسطه‌های مستقر در ترکیه در زنجیره انتقال نفت خبر می‌دهند. موضوعی که نشان می‌دهد بررسی تجارت نفت میان کشورهای ثالث و اسرائیل، بدون توجه به شرکت‌های واسطه و مسیرهای ترانزیتی، تصویر کاملی از این مبادلات ارائه نمی‌کند.
اعتراضات در ترکیه علیه انتقال نفت به اسرائیل
ادامه گزارش‌ها درباره انتقال نفت از بندر جیحان به اسرائیل، واکنش گروهی از فعالان مدنی، کارگران و حامیان فلسطین در ترکیه را به دنبال داشته است.
همزمان با فراخوان بین‌المللی برای برگزاری اعتراضات در بیش از ۱۰۰ بندر جهان، شماری از معترضان ترکیه‌ای در بندر حیدرپاشای استانبول و پایانه نفتی بوتاش در جیحان تجمع کردند.
شرکت‌کنندگان در این تجمع‌ها با در دست داشتن پرچم‌های ترکیه و فلسطین، خواستار توقف انتقال نفت و گاز آذربایجان به اسرائیل از طریق زیرساخت‌های انرژی ترکیه شدند.
معترضان همچنین با سر دادن شعارهایی علیه انتقال سوخت به اسرائیل، از دولت آنکارا خواستند به جای محدود کردن تجارت مستقیم. مانع استفاده از خاک و بنادر ترکیه برای ترانزیت انرژی به مقصد اسرائیل شود.
برخی از فعالان نیز به‌صورت نمادین ورودی پایانه بوتاش در جیحان را مسدود کردند. و تأکید داشتند که ترکیه از نظر زیرساختی و جغرافیایی امکان اعمال محدودیت بر جریان انتقال نفت از این مسیر را در اختیار دارد.
خط لوله باکو-تفلیس-جیحان؛ حلقه مهم زنجیره تأمین انرژی اسرائیل
خط لوله باکو-تفلیس-جیحان یکی از مسیرهای مهم صادرات نفت منطقه قفقاز به بازارهای جهانی است. این خط لوله نفت خام را از جمهوری آذربایجان و از طریق گرجستان به بندر جیحان در ساحل مدیترانه ترکیه منتقل می‌کند.
اهمیت این مسیر برای بازار انرژی اسرائیل از آن جهت است که امکان بارگیری نفت در مدیترانه و انتقال دریایی آن به بنادر مقصد را فراهم می‌کند.
در شرایطی که تنش‌های منطقه‌ای، محدودیت‌های مسیرهای دریایی و تحولات مرتبط با تنگه هرمز بر امنیت انرژی تأثیر گذاشته‌اند. اهمیت مسیرهای جایگزین انتقال نفت نیز افزایش یافته است.
با این حال، ادامه انتقال نفت از جیحان به اسرائیل، در کنار موضع رسمی ترکیه درباره تحریم تجاری این کشور، پرسش‌هایی درباره مسئولیت کشورهای ترانزیتی. نقش شرکت‌های بین‌المللی و میزان نظارت دولت‌ها بر مقصد نهایی محموله‌های انرژی ایجاد کرده است.
جمع‌بندی؛ آیا ترکیه می‌تواند مانع انتقال نفت به اسرائیل شود؟
افزایش صادرات نفت آذربایجان به اسرائیل و برنامه قزاقستان برای گسترش صادرات از مسیر آذربایجان، نشان می‌دهد که همکاری‌های انرژی میان کشورهای منطقه و اسرائیل همچنان از اهمیت راهبردی برخوردار است.
در این میان، بندر جیحان ترکیه به یکی از نقاط حساس زنجیره تأمین نفت اسرائیل تبدیل شده است. مسیری که از یک سو با زیرساخت‌های انرژی آذربایجان و قزاقستان ارتباط دارد. و از سوی دیگر، به دلیل سیاست رسمی تحریم تجاری آنکارا، با حساسیت‌های سیاسی و اجتماعی روبه‌رو شده است.
اکنون پرسش اصلی این است که آیا دولت ترکیه صرفاً به توقف تجارت مستقیم با اسرائیل بسنده خواهد کرد. یا برای جلوگیری از انتقال نفت این کشور از مسیر زیرساخت‌های خود نیز اقدام خواهد کرد؟
پاسخ به این پرسش می‌تواند بر آینده روابط انرژی ترکیه با آذربایجان و قزاقستان، مناسبات آنکارا با تل‌آویو و همچنین جایگاه ترکیه در معادلات انرژی شرق مدیترانه تأثیرگذار باشد.
بازدیدها: 1
