پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام هیات رزمندگان اسلام , سایت هیات رزمندگان اسلام , پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام , هیات , سایت هیات , هیئت رزمندگان , هیئت رزمندگان اسلام
در این شماره از هیئت در گذر زمان، عزاداری در دوران نادرشاه افشار را بررسی می‌کنیم. دوران نادرشاه (۱۱۴۸ تا ۱۱۶۰ قمری) یکی از دوره‌های متفاوت در تاریخ عزاداری امام حسین(ع) در ایران است. در عصر صفویه، حکومت نقش مهمی در ترویج تشیع داشت. برگزاری آیین‌های سوگواری محرم هم با حمایت حکومت همراه بود. اما با روی کار آمدن نادرشاه، سیاست مذهبی حکومت تغییر کرد. حمایت رسمی از برخی شعائر شیعی هم کاهش یافت.
نادرشاه دو هدف داشت: کاهش اختلافات مذهبی میان ایران و عثمانی و ایجاد نزدیکی میان شیعیان و اهل سنت. به همین دلیل کوشید برخی از مناسک و جلوه‌های عمومی تشیع را محدود کند. با این حال، این تغییر سیاست به معنای از بین رفتن کامل عزاداری امام حسین(ع) در میان مردم نبود. باید میان سیاست رسمی حکومت و استمرار سنت‌های مذهبی در جامعه تفاوت قائل شد.
سیاست مذهبی نادرشاه و فاصله گرفتن از رویکرد صفویان
نادرشاه پس از رسیدن به سلطنت در سال ۱۱۴۸ قمری، رویکرد متفاوتی نسبت به سیاست مذهبی صفویان در پیش گرفت. یکی از مهم‌ترین اهداف او کاهش تنش‌های مذهبی با دولت عثمانی بود. همچنین می‌خواست زمینه همگرایی میان مذاهب اسلامی را فراهم کند.
مهم‌ترین اقدامات مذهبی نادرشاه عبارت بودند از:
- تلاش برای به رسمیت شناخته شدن مذهب جعفری در کنار مذاهب چهارگانه اهل سنت
- مخالفت با سبّ و لعن خلفای سه‌گانه در اجتماعات و مراسم عمومی
- محدود کردن برخی آیین‌ها و شعائر شیعی که از نگاه او اختلافات مذهبی را تشدید می‌کرد
- کاهش حمایت سیاسی و حکومتی از برخی نهادها و مناسک مذهبی که دربار صفوی از آن‌ها پشتیبانی می‌کرد
این سیاست‌ها بیش از آنکه از مخالفت مستقیم با اصل تشیع ناشی شود، به اهداف سیاسی و دیپلماتیک نادرشاه برمی‌گشت. بهبود روابط با عثمانی از این اهداف بود.
وضعیت عزاداری محرم در دوران نادرشاه
با تغییر سیاست مذهبی حکومت، برخی از مراسم عمومی محرم با محدودیت مواجه شدند. پژوهش لوسی دیکن (Lucy Deacon) در کتاب «The History of Taʿziyeh-khānī» نشان می‌دهد نادرشاه در ادامه سیاست نزدیکی به عثمانی، برخی آیین‌های عزاداری محرم را محدود کرد. او برخی از جلوه‌های آن را ممنوع هم ساخت.
این محدودیت‌ها به‌ویژه مناسکی را هدف می‌گرفت که از نگاه حکومت می‌توانست حساسیت اهل سنت را برانگیزد. تشدید اختلافات مذهبی هم از نگرانی‌های حکومت بود.
بنابراین نمی‌توان در این دوره از تداوم حمایت حکومتی از مراسم محرم سخن گفت، مثل آنچه در دوره صفویه وجود داشت. با این حال، شواهد تاریخی نشان می‌دهد مراسم عزاداری در آغاز سلطنت نادرشاه همچنان برگزار می‌شد. این سنت به‌یک‌باره از جامعه ایران حذف نشد.
آیا تعزیه و شبیه‌خوانی در زمان نادرشاه ممنوع شد؟
یکی از نکات مهم در بررسی تاریخ عزاداری این دوره، تفکیک میان محدودیت مراسم محرم و ممنوعیت تعزیه است.
بر اساس پژوهش لوسی دیکن، نادرشاه برخی آیین‌های محرم را محدود کرد. اما سند مشخصی برای ممنوعیت رسمی و سراسری اجرای تعزیه در دوران حکومت او وجود ندارد.
البته با توجه به سیاست مذهبی نادرشاه، بعید است تعزیه در این دوره از حمایت رسمی حکومت برخوردار بوده باشد. او می‌کوشید جلوه‌هایی از مراسم شیعی را حذف کند که ممکن بود اعتراض اهل سنت را برانگیزد.
نکته قابل‌توجه این است که تعزیه پیش از روی کار آمدن نادرشاه هم سابقه داشت. در پژوهش یادشده، به نسخه‌ای از یک متن تعزیه با عنوان «غارت خیمه‌ها» اشاره شده است. تاریخ آن ۱۱۳۶ قمری (۱۷۲۴ میلادی) است. یعنی این سنت پیش از سلطنت نادرشاه شکل گرفته و شناخته‌شده بود.
نقش مردم در حفظ عزاداری امام حسین(ع)
با کاهش حمایت رسمی حکومت از آیین‌های شیعی، استمرار بخشی از سنت عزاداری بر عهده مردم و اجتماعات مذهبی قرار گرفت.
پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد سنت تعزیه با وجود تغییر حکومت‌ها و محدودیت‌های دوران نادرشاه از میان نرفت. مردم شیعه همچنان در حفظ و انتقال این آیین نقش داشتند. در دوره زندیه هم شواهدی از رونق مجدد آن دیده می‌شود.
برای نمونه، کارستن نیبور، جهانگرد و جغرافی‌دان آلمانی، در سفر خود به ایران در سال ۱۷۶۵ میلادی گزارش‌هایی ارائه کرده است. این گزارش‌ها از اجرای مراسم تعزیه در دوره زندیه حکایت دارند.
همچنین ویلیام فرانکلین در گزارش سفر خود به ایران در سال ۱۷۸۷ میلادی از برگزاری مراسم محرم در شیراز سخن گفته است. او بازنمایی بخش‌هایی از حوادث کربلا را هم گزارش کرده است. این گزارش‌ها نشان می‌دهد سنت تعزیه در فاصله دوره افشاریه و زندیه نه‌تنها از بین نرفت، بلکه زمینه تداوم و گسترش آن هم فراهم شد.
جمع‌بندی؛ عزاداری امام حسین(ع) در دوره نادرشاه تعطیل نشد
بررسی تاریخی دوران نادرشاه افشار نشان می‌دهد سیاست مذهبی این پادشاه با رویکرد صفویان تفاوت داشت. در دوره صفویه، حکومت نقش مهمی در ترویج تشیع و حمایت از مراسم عمومی عزاداری ایفا می‌کرد. اما نادرشاه با هدف نزدیک شدن به دولت عثمانی و کاهش اختلافات مذهبی، برخی آیین‌ها را محدود کرد.
با این حال، عزاداری امام حسین(ع) در این دوره تعطیل نشد. مردم این سنت را حفظ کردند و در دوره زندیه شواهدی از رونق مجدد آن دیده می‌شود. این مسیر بخشی از روایت هیئت در گذر زمان است.
منابع اشاره‌شده در متن
- Encyclopaedia Iranica (مدخل مربوط به سیاست مذهبی نادرشاه)
- Lucy Deacon, The History of Taʿziyeh-khānī
- گزارش سفر کارستن نیبور به ایران (۱۷۶۵ میلادی)
- گزارش سفر ویلیام فرانکلین به ایران (۱۷۸۷ میلادی)
اللَّهُمَّ عَجِّلْ لِوَلِیِّكَ الْفَرَجَ
بازدیدها: 0
