هیئت در گذر زمان (عزاداری و هیئت‌ها در دوره قاجار)

در این شماره از هیئت در گذر زمان، عزاداری در دوره قاجار را بررسی می‌کنیم. دوره قاجار یکی از مهم‌ترین مقاطع تاریخی در گسترش و تحول آیین‌های عزاداری امام حسین(ع) در ایران است. مجالس سوگواری برای اهل‌بیت(ع) و عزاداری در ایام محرم، قرن‌ها پیش از تأسیس حکومت قاجار در میان شیعیان رواج داشت. اما در این دوره، به‌ویژه از زمان فتحعلی‌شاه و ناصرالدین‌شاه، شکل برگزاری مراسم توسعه بیشتری پیدا کرد.

در دوران قاجار، مجالس روضه‌خوانی، دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی، تعزیه‌خوانی، تکیه‌ها و اجتماعات مذهبی در محله‌های مختلف شهرها گسترش یافت. این مراسم به‌تدریج یکی از مهم‌ترین جلوه‌های حضور اجتماعی و مذهبی مردم شد. همچنین زمینه شکل‌گیری هیئت‌های عزاداری را به شکل شناخته‌شده‌تر در دوره‌های بعد فراهم کرد.

برای شناخت دقیق تاریخ هیئت‌ها، باید میان سنت‌های قدیمی سوگواری شیعیان و تشکیلات هیئت‌های امروزی تفاوت گذاشت. نمی‌توان تمام ساختارهای کنونی هیئت‌ها را به همان شکل در دوره قاجار جست‌وجو کرد.

۱. پیشینه هیئت‌های عزاداری پیش از دوره قاجار

برای بررسی هیئت‌های عزاداری در دوره قاجار، ابتدا باید پیشینه این مراسم در ایران را دید. برگزاری مراسم سوگواری امام حسین(ع) به دوره‌های پیش از قاجار برمی‌گردد. در دوره صفویه، مذهب تشیع رسمی شد. به همین دلیل، مجالس عزاداری محرم از حمایت حکومت برخوردار شد و به‌تدریج در شهرهای مختلف گسترش یافت.

روضه‌خوانی، مرثیه‌سرایی، حرکت دسته‌های عزاداری و برگزاری مراسم در فضاهای عمومی و مذهبی پیش از قاجار هم وجود داشتند. در این میان، کتاب «روضةالشهداء» نوشته کمال‌الدین حسین واعظ کاشفی در گسترش سنت روضه‌خوانی اثر گذاشت. کاشفی این کتاب را در اواخر قرن نهم هجری تألیف کرد. واعظان و روضه‌خوانان در دوره صفویه از آن استفاده می‌کردند.

بنابراین نباید دوره قاجار را زمان پیدایش اصل عزاداری یا تأسیس نخستین مجالس سوگواری دانست. باید آن را یکی از مراحل مهم توسعه سازمان‌یافتگی، تنوع و گسترش اجتماعی مراسم عزاداری به شمار آورد.

۲. گسترش مجالس روضه‌خوانی در دوره قاجار

یکی از مهم‌ترین جلوه‌های عزاداری در دوره قاجار، گسترش مجالس روضه‌خوانی بود. این مجالس در مساجد، تکایا، حسینیه‌ها و خانه‌های مردم برگزار می‌شد. در ایام محرم و صفر هم رونق بیشتری داشت.

در این اجتماعات، روضه‌خوانان و واعظان حوادث کربلا را بیان می‌کردند. مصائب امام حسین(ع) و یاران ایشان و ذکر مصائب اهل‌بیت(ع) را هم می‌گفتند. به این ترتیب، مردم را به سوگواری دعوت می‌کردند.

مجالس روضه فقط به دهه نخست محرم محدود نبود. در مناسبت‌های مذهبی دیگر هم چنین مجالسی برگزار می‌شد. نذرها، درگذشت افراد و ایام سوگواری اهل‌بیت(ع) نیز مناسبت‌های دیگری بودند.

در این دوره، روضه‌خوانی به یکی از فعالیت‌های مهم مذهبی و اجتماعی تبدیل شد. گروه‌های مختلف مردم در برگزاری آن مشارکت داشتند؛ از بازاریان و اصناف تا درباریان و خانواده‌های سرشناس.

۳. دسته‌های عزاداری و هیئت‌های محله‌ای

از ویژگی‌های مهم عزاداری در دوره قاجار، گسترش دسته‌های عزاداری در شهرها و محله‌های مختلف بود. ساکنان محله‌ها، اصناف، کسبه و گروه‌های اجتماعی این دسته‌ها را تشکیل می‌دادند. هر گروه ممکن بود محل مشخصی برای برگزاری مراسم خود انتخاب کند. در روزهای محرم هم با حرکت در معابر و برگزاری آیین‌های سوگواری، یاد واقعه کربلا را زنده نگه می‌داشت.

دسته‌های عزاداری در برخی مناطق با پرچم‌ها، علم‌ها و نشانه‌های ویژه حرکت می‌کردند. مراسم سینه‌زنی و مرثیه‌خوانی هم برگزار می‌شد.

نکته مهم این است که در تهران دوره قاجار، عزاداری فقط یک اجتماع عمومی و یکپارچه نبود. گروه‌های اجتماعی مختلف گاهی مجالس و محل‌های عزاداری اختصاصی داشتند.

برای نمونه، قهرمان میرزا عین‌السلطنه در خاطراتش از مجالس جداگانه بازرگانان و اصناف مختلف تهران یاد کرده است. طبق این گزارش، بازرگانان ترک، اصفهانی‌ها و کاشانی‌ها در مساجد مشخصی مجالس عزاداری برپا می‌کردند. اصناف هم محل‌های خاص خود را برای برگزاری مراسم داشتند.

این گزارش نشان می‌دهد مجالس عزاداری جنبه مذهبی داشتند. با ساختار محله‌ای و صنفی جامعه آن روزگار هم ارتباط نزدیکی داشتند.

۴. تکیه دولت؛ مهم‌ترین مرکز تعزیه‌خوانی در تهران

یکی از مهم‌ترین نمادهای عزاداری در دوره قاجار، تکیه دولت تهران بود. ناصرالدین‌شاه قاجار دستور ساخت آن را داد. این بنا در دهه ۱۲۴۰ شمسی و در نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی شکل گرفت. به یکی از بزرگ‌ترین مراکز برگزاری مراسم تعزیه در ایران تبدیل شد.

تکیه دولت فضایی بزرگ و ویژه برای اجرای تعزیه داشت. شمار زیادی از تماشاگران در آن جا می‌گرفتند. در این مکان، هنرمندان و تعزیه‌خوانان مجالس تعزیه را برگزار می‌کردند. دربار قاجار هم از این مراسم حمایت می‌کرد.

ناصرالدین‌شاه و برخی اعضای خاندان سلطنتی از تماشاگران این اجراها بودند. گزارش‌های تاریخی از حضور زنان در این مراسم هم حکایت دارند.

تکیه دولت فقط محل برگزاری مراسم مذهبی نبود. یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی و هنری تهران در عصر قاجار شد. در گسترش و تثبیت هنر تعزیه هم نقش مهمی ایفا کرد.

بر اساس پژوهش‌های پیتر چلکوفسکی و ژان کلمار، تعزیه در دوره قاجار به اوج شکوفایی خود رسید. حمایت پادشاهان و بزرگان هم در این گسترش اثر داشت.

۵. تعزیه‌خوانی؛ جلوه هنری عزاداری در عصر قاجار

تعزیه یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های آیین‌های عزاداری در ایران است. پیش از دوره قاجار هم وجود داشت. اما در این دوره به اوج گسترش و شکوفایی خود رسید.

در تعزیه، حوادث واقعه کربلا و مصائب امام حسین(ع) و یاران ایشان به شکل نمایش‌های مذهبی بازآفرینی می‌شد. تعزیه‌خوانان از گفت‌وگو، شعر، موسیقی و اجرای نقش شخصیت‌های تاریخی استفاده می‌کردند. به این ترتیب، بخش‌هایی از واقعه عاشورا را برای مردم روایت می‌کردند.

این مراسم در تکایا، میدان‌ها، کاروان‌سراها و برخی فضاهای عمومی برگزار می‌شد. در دوره قاجار، تعزیه به‌تدریج از یک آیین محلی فراتر رفت. به هنری شناخته‌شده در فرهنگ ایرانی تبدیل شد.

حمایت دربار و افراد خیر، ساخت تکایا و اختصاص امکانات برای اجرای تعزیه از عوامل مهم گسترش این هنر بود.

البته نباید تعزیه را با هیئت عزاداری به معنای امروزی یکی دانست. تعزیه یکی از شیوه‌های اجرای مراسم سوگواری بود. در کنار روضه‌خوانی و دسته‌های عزاداری قرار داشت.

۶. نقش پادشاهان قاجار در گسترش عزاداری

پادشاهان قاجار، به‌ویژه فتحعلی‌شاه و ناصرالدین‌شاه، در توسعه برخی آیین‌های عزاداری نقش داشتند. در این دوره، برگزاری مجالس سوگواری در دربار و حمایت از تعزیه‌خوانی مورد توجه قرار گرفت. شاهان و شاهزادگان با اختصاص مکان، هزینه و امکانات، برگزاری باشکوه‌تر برخی مراسم را ممکن می‌کردند. در دوران ناصرالدین‌شاه، تکیه دولت مهم‌ترین نمونه حمایت سلطنتی از تعزیه شد.

با این حال، گسترش عزاداری را نمی‌توان فقط نتیجه اقدامات پادشاهان دانست. مردم، علما، بازاریان، اصناف، واقفان و افراد خیر هم در توسعه مجالس مذهبی نقش اساسی داشتند.

در واقع، عزاداری در دوره قاجار در پیوند سه چیز گسترش یافت: سنت‌های مذهبی مردم، فعالیت علما و حمایت برخی صاحبان قدرت.

۷. نقش زنان در مجالس عزاداری دوره قاجار

یکی از جنبه‌های قابل توجه عزاداری در عصر قاجار، حضور زنان در مجالس سوگواری بود. زنان علاوه بر شرکت در مجالس عمومی، در خانه‌ها و فضاهای اختصاصی خود هم روضه‌خوانی برگزار می‌کردند.

این مجالس گاهی با عنوان سفره و مجالس نذری شناخته می‌شدند. محور آن‌ها ذکر مصائب اهل‌بیت(ع) بود، به‌ویژه حضرت فاطمه زهرا(س) و حضرت زینب(س).

زنان در این اجتماعات علاوه بر سوگواری، در تهیه و توزیع نذورات و اطعام عزاداران هم مشارکت داشتند. گزارش‌های تاریخی از تکیه دولت نشان می‌دهد زنان در مراسم تعزیه حضور گسترده‌ای داشتند. فضای ویژه‌ای هم برای تماشاگران زن در نظر می‌گرفتند.

۸. نقش بازاریان و اصناف در برگزاری هیئت‌ها

بازار و اصناف از مهم‌ترین پایگاه‌های اجتماعی مجالس عزاداری در دوره قاجار بودند. بازاریان، پیشه‌وران و صاحبان مشاغل مختلف در ایام محرم مجالس سوگواری برگزار می‌کردند. برای تأمین هزینه‌ها، پذیرایی از عزاداران و تهیه وسایل موردنیاز هم مشارکت داشتند.

این مشارکت گاهی به شکل تشکیل اجتماعات ویژه هر صنف یا محله دیده می‌شد. به همین دلیل، برخی مساجد و تکایای تهران محل برگزاری مراسم گروه‌های مشخصی از کسبه و بازرگانان بودند.

اشکان رضوانی نراقی در کتاب «A Social History of Modern Tehran: Space, Power, and the City» به این موضوع پرداخته است. او با بررسی خاطرات و اسناد تاریخی، ارتباط اجتماعات مذهبی با ساختار اجتماعی و فضایی تهران در قرن نوزدهم را نشان می‌دهد.

بنابراین مجالس عزاداری علاوه بر کارکرد مذهبی، به تقویت ارتباطات اجتماعی کمک می‌کردند. همبستگی محله‌ای و همکاری میان گروه‌های مختلف مردم را هم بیشتر می‌کردند.

۹. هیئت‌های عزاداری در اواخر دوره قاجار

در اواخر دوره قاجار، به‌ویژه در دوران مظفرالدین‌شاه و محمدعلی‌شاه، سنت‌های عزاداری همچنان حضور پررنگی در جامعه ایران داشتند. ارتباط ایران با کشورهای اروپایی گسترش یافت. تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی هم شیوه زندگی شهری را تغییر داد. با این حال، مجالس روضه‌خوانی، دسته‌های عزاداری و مراسم محرم از مهم‌ترین اجتماعات مذهبی مردم ماندند.

نقش مساجد، تکایا، بازار و محله‌ها در برگزاری مراسم مذهبی هم همچنان اهمیت داشت. همچنین در جریان تحولات سیاسی و اجتماعی مشروطه، شبکه‌های مذهبی و اجتماعات مردمی اهمیت ویژه‌ای یافتند.

البته نباید تمام هیئت‌های عزاداری آن دوره را تشکل سیاسی دانست. بخش مهمی از این مجالس اساساً برای سوگواری و انجام سنت‌های مذهبی فعالیت می‌کردند.

۱۰. تفاوت هیئت‌های دوره قاجار با هیئت‌های امروزی

برای شناخت درست تاریخ هیئت‌ها، باید تفاوت ساختار مجالس آن زمان با هیئت‌های امروزی را دید:

• وابستگی و تشکیلات: مجالس قاجار بیشتر به محله، صنف و خانواده وابسته بودند. هیئت‌های امروزی در قالب تشکیلات مستقل و سازمان‌یافته فعالیت می‌کنند.
• محل برگزاری: مجالس قاجار در مساجد، تکایا و خانه‌ها برگزار می‌شد. هیئت‌های امروزی در حسینیه‌ها، مساجد و مکان‌های اختصاصی برگزار می‌شوند.
• محتوای برنامه: روضه‌خوانی، تعزیه و مرثیه‌سرایی محور مجالس قاجار بود. در هیئت‌های امروزی، سخنرانی، مداحی، سینه‌زنی و برنامه‌های فرهنگی متنوع هم دیده می‌شود.
• تأمین هزینه: مجالس قاجار از نذر، وقف و کمک افراد خیر هزینه تأمین می‌کردند. هیئت‌های امروزی از کمک‌های مردمی و ساختارهای اجرایی متنوع استفاده می‌کنند.
• ارتباط اجتماعی: مجالس قاجار با ساختار سنتی محله و بازار ارتباط نزدیکی داشتند. هیئت‌های امروزی با گروه‌های مختلف اجتماعی و نسل‌های گوناگون ارتباط دارند.

البته این فهرست تفاوت‌های کلی را نشان می‌دهد. نباید فرض کرد تمام مجالس قاجاری ساختار یکسانی داشتند. از نظر تاریخی هم نمی‌توان ادعا کرد هیئت‌های امروزی با همین نام و ساختار در دوره قاجار وجود داشتند. آنچه مستند است، وجود اجتماعات مذهبی، مجالس روضه‌خوانی، دسته‌های عزاداری و گروه‌های محله‌ای و صنفی است. این‌ها از نظر کارکرد اجتماعی، بخشی از زمینه‌های شکل‌گیری هیئت‌های بعدی را فراهم کردند.

جمع‌بندی هیئت در گذر زمان؛ عزاداری در دوره قاجار

دوره قاجار یکی از مقاطع مهم در تاریخ گسترش مجالس عزاداری امام حسین(ع) در ایران است. در این دوران، روضه‌خوانی، تعزیه، دسته‌های عزاداری و اجتماعات مذهبی توسعه بیشتری پیدا کردند. گروه‌های مختلف مردم هم در برگزاری این مراسم مشارکت داشتند.

ساخت تکیه دولت در تهران و حمایت برخی پادشاهان قاجار از تعزیه از ویژگی‌های مهم این دوره است. گسترش مجالس محله‌ای و صنفی و حضور گسترده زنان و مردان در مراسم سوگواری هم از این ویژگی‌هاست.

بررسی اسناد و منابع تاریخی نشان می‌دهد هیئت‌های عزاداری به شکل امروزی حاصل یک روند تدریجی‌اند. برای شناخت ریشه‌های آن‌ها باید سنت‌های مذهبی دوره صفویه، زندیه و به‌ویژه قاجار را در کنار تحولات دوره‌های بعد بررسی کرد.

عزاداری در دوره قاجار فقط یک مراسم مذهبی نبود. بخش مهمی از فرهنگ عمومی، هویت اجتماعی و زندگی روزمره مردم ایران را تشکیل می‌داد. در انتقال فرهنگ عاشورا از نسلی به نسل دیگر هم نقش مهمی داشت. این مسیر بخشی از روایت هیئت در گذر زمان است.

منابع و مآخذ تاریخی و پژوهشی

1. دانشنامه ایرانیکا (Encyclopaedia Iranica):
   • Jean Calmard، مدخل «Azādārī»؛ بررسی تاریخ عزاداری و آیین‌های سوگواری در ایران.
   • Jean Calmard، مدخل «Ḥosayn b. ʿAli II. In Popular Shiʿism»؛ بررسی پیشینه فرهنگی و مذهبی عزاداری امام حسین(ع).
   • Peter J. Chelkowski، مدخل «The Passion (Taʿzia) of Ḥosayn»؛ بررسی تاریخ و تحول تعزیه.
2. Ashkan Rezvani Naraghi، A Social History of Modern Tehran: Space, Power, and the City، انتشارات دانشگاه کمبریج، ۲۰۲۳.
3. قهرمان میرزا عین‌السلطنه، روزنامه خاطرات عین‌السلطنه، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، انتشارات اساطیر. این خاطرات از منابع مهم شناخت زندگی اجتماعی تهران در دوره قاجار و برگزاری مجالس عزاداری اصناف و گروه‌های مختلف است.
4. حامد قراعتی، «مطالعه انتقادی محافل دینی تهران در عصر قاجار با تأکید بر گونه‌های محافل و متولیان برگزاری آن‌ها»، نشریه جستارهای تاریخ اسلام، دوره پنجم، شماره ۹، بهار و تابستان ۱۴۰۴، صفحات ۱۱۱ تا ۱۳۴.

اللَّهُمَّ عَجِّلْ لِوَلِیِّكَ الْفَرَجَ

 

 

معاونت فرهنگی

بازدیدها: 1