بازخوانی اندیشه شهید باهنر و شهید مفتح؛ عدالت ستون فقرات جامعه و آزادی بیان ویژگی مکتب اسلامی

بازخوانی اندیشه شهید باهنر و شهید مفتح؛ عدالت ستون فقرات جامعه و آزادی بیان ویژگی مکتب اسلامی

بازخوانی نگاه شهید دکتر محمدجواد باهنر به «عدالت به مثابه ستون فقرات جامعه» و دیدگاه شهید آیت‌الله دکتر محمد مفتح درباره «آزادی بیان به مثابه ویژگی ذاتی مکتب اسلام»، می‌تواند همچنان راهگشای فهم و حل بسیاری از چالش‌های معاصر جامعه ایران باشد.

در تاریخ تحولات فکری انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، مفاهیم «آزادی» و «عدالت» صرفاً شعارهایی احساسی برای بسیج توده‌ها نبودند، بلکه به‌عنوان دو رکن بنیادین، در منظومه فکری متفکرانی چون شهید باهنر و شهید مفتح به‌صورت نظریه‌مند تبیین شدند. این دو اندیشمند که پیوندی عمیق میان سنت حوزه و دانش دانشگاه برقرار کردند، کوشیدند قرائتی جامع از اسلام ارائه دهند که همزمان پاسخ‌گوی نیازهای معنوی و اجتماعی انسان معاصر باشد.

آزادی؛ حق نفس کشیدن ملت در اندیشه شهید باهنر

شهید دکتر محمدجواد باهنر، آزادی را یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی می‌دانست. از نگاه او، آزادی یک امر تزئینی یا شعاری نبود، بلکه حقی اساسی بود که پس از سال‌ها استبداد، به ملت ایران بازگردانده شد. او بارها تأکید می‌کرد جامعه‌ای که دهه‌ها در فضای خفقان زیسته، نیازمند «فرصتی برای نفس کشیدن» است.

در اندیشه باهنر، آزادی شرط لازم برای شکوفایی استعدادهای انسانی است. او معتقد بود بدون آزادی اجتماع، بیان و فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی، نه نخبگان می‌توانند نقش‌آفرین باشند و نه توده مردم به بلوغ اجتماعی می‌رسند. البته باهنر میان «آزادی مسئولانه» و «آزادی مخرب» تفکیک قائل بود و آزادی را تنها در چارچوب مکتب و در مسیر تعالی انسان معتبر می‌دانست.

عدالت؛ ستون فقرات جامعه مکتبی

یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم در اندیشه شهید باهنر، پیوند ناگسستنی میان «عدالت» و «مکتب» است. او با صراحت اعلام می‌کرد: جامعه‌ای که ساختار اقتصادی آن مکتبی نباشد، حتی با وجود مظاهر دینی فراوان، جامعه‌ای مکتبی محسوب نمی‌شود. از نظر او، عدالت «ستون فقرات جامعه اسلامی» است؛ عنصری که بدون آن، پیکره اجتماع فرو می‌ریزد.

باهنر عدالت را صرفاً یک مفهوم نظری نمی‌دانست، بلکه بر اصلاح ساختارهای اقتصادی و اجتماعی تأکید داشت. او عدالت اجتماعی را به معنای ایجاد فرصت‌های برابر، کاهش شکاف طبقاتی و جلوگیری از تمرکز ثروت در دست گروهی خاص می‌دانست. در نگاه او، حکومت اسلامی وظیفه دارد زمینه بهره‌مندی عادلانه همه مردم از امکانات و مواهب الهی را فراهم کند.

آزادی بیان؛ ویژگی ذاتی مکتب اسلام در نگاه شهید مفتح

شهید آیت‌الله دکتر محمد مفتح، آزادی بیان را نه یک امتیاز سیاسی، بلکه یکی از ویژگی‌های اصیل مکتب اسلام می‌دانست. او معتقد بود که در نظام اسلامی، همه اندیشه‌ها و مکاتب باید امکان طرح و نقد دیدگاه‌های خود را داشته باشند. مفتح از گفت‌وگوی آزاد میان تفکرات مختلف استقبال می‌کرد و باور داشت که قدرت منطق اسلام در فضای آزاد بهتر آشکار می‌شود.

با این حال، او مرز روشنی میان «آزادی بیان» و «توطئه» ترسیم می‌کرد. از دیدگاه مفتح، نقد، اظهار نظر و حتی مخالفت فکری امری مشروع است، اما زمانی که این آزادی به ابزاری برای فریب افکار عمومی، براندازی یا تخریب ساختار جامعه تبدیل شود، دیگر آزادی نیست، بلکه «توطئه» محسوب می‌شود. این نگاه، تلاشی آگاهانه برای ایجاد توازن میان تکثر فکری و حفظ ثبات اجتماعی بود.

استقلال فرهنگی؛ شرط آزادی واقعی

شهید مفتح آزادی را صرفاً در عرصه سیاست خلاصه نمی‌کرد. او بر این باور بود که آزادی واقعی بدون استقلال فرهنگی ممکن نیست. از نگاه او، جامعه‌ای که از نظر فکری و فرهنگی وابسته به الگوهای غربی باشد، هرگز طعم آزادی حقیقی را نخواهد چشید.

مفتح وحدت حوزه و دانشگاه را کلید رهایی از استعمار فکری می‌دانست. پیوندی که در آن عقلانیت دینی و دانش تخصصی در کنار هم، مسیر پیشرفت و تعالی جامعه اسلامی را هموار می‌کنند. به اعتقاد او، تنها در سایه این هم‌افزایی می‌توان به آزادی و استقلالی پایدار دست یافت.

عدالت و آزادی؛ دو روی یک سکه

در منظومه فکری شهید باهنر و شهید مفتح، عدالت و آزادی جدایی‌ناپذیرند. جامعه‌ای که در آن عدالت اقتصادی وجود نداشته باشد. آزادی به ابزاری در دست صاحبان قدرت تبدیل می‌شود. از سوی دیگر، جامعه‌ای که آزادی در آن سرکوب شود، عدالت به توزیعی خشک و بی‌روح فروکاسته خواهد شد.

شهید باهنر با تمرکز بر ساختارها و تربیت اجتماعی، عدالت را زمینه‌ساز رشد شخصیت مستقل انسان می‌دانست. و شهید مفتح با تأکید بر آزادی بیان و استقلال فرهنگی، آن را لازمه حرکت به سوی تمدن نوین اسلامی تلقی می‌کرد. هر دو، انقلاب اسلامی را پاسخی تاریخی به قرن‌ها بی‌عدالتی و خفقان می‌دانستند.

آزادی بیان به مثابه ویژگی مکتب

امروز، بازخوانی اندیشه شهید باهنر درباره «عدالت به مثابه ستون فقرات جامعه» و نگاه شهید مفتح به «آزادی بیان به مثابه ویژگی مکتب»، بیش از هر زمان دیگری ضروری است. این اندیشه‌ها یادآور می‌شوند که اسلام بدون عدالت، تهی از محتواست و جمهوری بدون آزادی، فاصله‌ای عمیق با آرمان‌های انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ دارد.

تداوم راه این شهیدان، در گرو پاسداشت آزادی‌های مسئولانه و تلاش مستمر برای تحقق عدالت اجتماعی است؛ عدالتی که در آن هیچ مصلحتی بر حق و حقوق عمومی مردم ترجیح داده نشود.

eheyat

بازدیدها: 3