پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام هیات رزمندگان اسلام , سایت هیات رزمندگان اسلام , پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام , هیات , سایت هیات , هیئت رزمندگان , هیئت رزمندگان اسلام
عزاداری امام حسین(ع) در دوره بنی‌امیه؛ از سوگواری خاندان اهل‌بیت(ع) تا حرکت توابین
در این شماره از هیأت در گذر زمان، عزاداری امام حسین(ع) در دوره بنی‌امیه را بررسی می‌کنیم. واقعه عاشورا در سال ۶۱ هجری قمری تنها به شهادت امام حسین(ع) و یاران ایشان محدود نماند. این واقعه به رویدادی ماندگار در تاریخ اسلام تبدیل شد. سوگواری خاندان پیامبر(ص)، زیارت مزار امام و واکنش‌های اجتماعی و سیاسی، یاد آن را به نسل‌های بعد منتقل کردند. برای بررسی وضعیت عزاداری امام حسین(ع) در دوره بنی‌امیه، باید به گزارش‌های تاریخی توجه کرد. همچنین باید میان سوگواری‌های نخستین پس از عاشورا و مجالس سازمان‌یافته عزاداری در دوره‌های بعد تفاوت گذاشت.
سوگواری خاندان بنی‌هاشم پس از عاشورا
یکی از گزارش‌های مهم درباره سوگواری پس از عاشورا در کتاب «تاریخ الرسل و الملوک» محمد بن جریر طبری آمده است. طبری در گزارش حوادث سال ۶۱ هجری قمری از واکنش خاندان بنی‌هاشم سخن می‌گوید. این واکنش پس از انتشار خبر شهادت امام حسین(ع) در مدینه رخ داد. بر اساس این گزارش، زنان بنی‌هاشم در خانه‌های خود به سوگواری پرداختند. صدای شیون و ناله آنان شنیده می‌شد. این روایت از شواهد تاریخی مهمی است. این شواهد نشان می‌دهد سوگواری برای امام حسین(ع) از نخستین روزهای پس از واقعه کربلا در میان خاندان ایشان وجود داشته است.
اهمیت این گزارش در آن است که سوگواری برای امام حسین(ع) را پدیده‌ای متعلق به دوره‌های متأخر نشان نمی‌دهد. بلکه این گزارش از وجود آن در نسل نخست پس از عاشورا حکایت می‌کند. با این حال، این گزارش به‌تنهایی کافی نیست. با آن نمی‌توان گستره عزاداری در سراسر جامعه اسلامی را تعیین کرد. اثبات برگزاری مجالس عمومی منظم در آن زمان نیز با آن ممکن نیست.
حرکت توابین در کوفه
یکی دیگر از شواهد مهم درباره تداوم یاد واقعه کربلا، شکل‌گیری حرکت توابین در کوفه است. گروهی از شیعیان کوفه پیش‌تر با امام حسین(ع) مکاتبه کرده بودند. اما آنان در زمان حضور ایشان در کربلا به یاری او نشتافته بودند. این گروه پس از شهادت امام از کوتاهی خود احساس پشیمانی کردند. آنان به رهبری سلیمان بن صُرَد خزاعی گرد هم آمدند. سپس تصمیم گرفتند برای جبران این کوتاهی اقدام کنند. این حرکت سرانجام در سال ۶۵ هجری قمری به قیامی علیه نیروهای اموی انجامید.
طبری در گزارش حوادث این سال از حضور توابین بر مزار امام حسین(ع) و سوگواری آنان یاد می‌کند. گریه و زاری، یادآوری شهادت امام و طلب آمرزش از جلوه‌های این حضور بود. این گزارش نشان می‌دهد واقعه کربلا در سال‌های نخست پس از شهادت امام، علاوه بر اندوه و سوگواری، به عاملی برای بیداری وجدان دینی هم تبدیل شده بود. همچنین این واقعه به شکل‌گیری حرکت‌های اعتراضی انجامید.
البته حرکت توابین را نباید با مجالس عمومی عزاداری به شکل امروزی یکسان دانست. این حرکت ماهیتی سیاسی و اعتراضی هم داشت. سوگواری در آن با احساس مسئولیت و پشیمانی از یاری نکردن امام پیوند خورده بود.
شرایط سیاسی دوره بنی‌امیه و عزاداری
برای شناخت وضعیت عزاداری در دوره بنی‌امیه، توجه به شرایط سیاسی آن زمان نیز ضروری است. حکومت اموی با مخالفت‌های مختلفی روبه‌رو بود. قیام امام حسین(ع)، حرکت توابین و سپس قیام مختار ثقفی از رویدادهای مهمی بودند. این رویدادها فضای سیاسی و اجتماعی آن دوره را تحت تأثیر قرار دادند. گزارش‌های تاریخی درباره برخورد عبیدالله بن زیاد با امام حسین(ع) و بازماندگان واقعه کربلا هم از شرایط دشوار پس از عاشورا حکایت دارند.
با وجود این، از نظر تاریخی باید میان سه چیز تفاوت گذاشت: سرکوب مخالفان سیاسی، برخورد با خاندان اهل‌بیت(ع) و ممنوعیت عمومی عزاداری. فشارهای سیاسی و برخوردهای خشونت‌آمیز به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که عزاداری امام حسین(ع) در تمام دوره بنی‌امیه ممنوع بوده است. همچنین ثابت نمی‌کنند که این ممنوعیت در سراسر قلمرو آن حکومت یکسان بوده است. برای اثبات چنین ادعایی، شواهد مستقیم و فراگیرتری لازم است. در مقابل، گزارش سوگواری خاندان بنی‌هاشم در مدینه و حضور توابین بر مزار امام حسین(ع) چیز دیگری نشان می‌دهد. یاد شهادت امام با وجود شرایط سیاسی پرتنش در میان گروه‌هایی از مسلمانان ادامه داشته است.
آیا در دوره بنی‌امیه مجالس رسمی عزاداری برگزار می‌شد؟
در پاسخ به این پرسش که آیا در دوره بنی‌امیه مجالس رسمی و عمومی عزاداری به شکل گسترده برگزار می‌شد، باید با احتیاط سخن گفت. منابع تاریخی از سوگواری خانوادگی، گریه و زیارت مزار امام گزارش می‌دهند. این منابع از گردهمایی‌هایی در ارتباط با واقعه کربلا هم خبر می‌دهند. اما اطلاعات موجود برای بازسازی کامل ساختار، گستره و شیوه برگزاری همه مراسم آن دوره کافی نیست. بنابراین نمی‌توان تمام شکل‌های متأخر عزاداری را بدون مدرک به قرن نخست هجری نسبت داد. مجالس عمومی گسترده و آیین‌های رسمی از این شکل‌ها هستند.
جمع‌بندی هیأت در گذر زمان: عزاداری در دوره بنی‌امیه
بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد یاد شهادت امام حسین(ع) از همان سال ۶۱ هجری قمری با سوگواری خاندان پیامبر(ص) همراه بود. این یاد در سال‌های بعد نیز ادامه یافت. زیارت مزار امام، گریه و پشیمانی توابین و حرکت‌های اعتراضی، قالب‌های این ادامه بودند.
این شواهد وجود سوگواری برای امام حسین(ع) در دوره بنی‌امیه را تأیید می‌کنند. با این حال، درباره میزان گسترش مجالس عمومی نمی‌توان بدون شواهد بیشتر حکم قطعی صادر کرد. درباره وجود ممنوعیتی فراگیر در سراسر قلمرو امویان نیز همین‌طور است. از این رو باید نخستین جلوه‌های عزاداری امام حسین(ع) را در سه جا جست‌وجو کرد: سوگواری خاندان اهل‌بیت(ع)، زیارت مزار امام و واکنش‌های اجتماعی برخاسته از واقعه کربلا. این جلوه‌ها در تداوم یاد عاشورا در نسل‌های بعد نقش داشتند. این مسیر بخشی از روایت هیأت در گذر زمان است.
منابع و مآخذ
۱. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، حوادث سال‌های ۶۱ و ۶۵ هجری قمری؛ گزارش شهادت امام حسین(ع)، سوگواری در مدینه و حرکت توابین.
۲. بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، بخش مربوط به امام حسین بن علی(ع) و واقعه کربلا.
۳. Hylén, Torsten. “The Date of the Story of the Tawwābūn.” Studia Islamica, 112, no. 2 (2017), pp. 175–205.
۴. Calmard, Jean. “Ḥosayn b. ʿAli ii. In Popular Shiʿism.” Encyclopaedia Iranica, 2004
بازدیدها: 7
