پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام هیات رزمندگان اسلام , سایت هیات رزمندگان اسلام , پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام , هیات , سایت هیات , هیئت رزمندگان , هیئت رزمندگان اسلام
تاریخچه پیدایش هیئت‌های عزاداری؛ از کربلا تا هیئت‌های امروزی
هیئت‌های عزاداری یکی از مهم‌ترین تشکل‌های مذهبی و مردمی در فرهنگ شیعه به شمار می‌روند. هیئت‌ها در طول قرن‌ها، علاوه بر برگزاری مراسم سوگواری اهل‌بیت(ع)، به محلی برای آموزش معارف دینی، برگزاری مجالس روضه و دعا و ایجاد ارتباط میان مردم تبدیل شده‌اند.
اما هیئت‌های عزاداری چگونه شکل گرفتند؟ نخستین عزاداری امام حسین(ع) چه زمانی انجام شد و از چه دوره‌ای هیئت‌ها به صورت یک تشکل منظم درآمدند؟
هیئت چیست؟
واژه «هیئت» در لغت به معنای صورت، شکل و حالت هر چیز است. در اصطلاح مذهبی، هیئت به مجموعه‌ای از مردم گفته می‌شود که با هدف برگزاری برنامه‌های دینی، به‌ویژه عزاداری و بزرگداشت اهل‌بیت(ع)، گرد هم می‌آیند.
هیئت‌های عزاداری امروزی معمولاً دارای نام، پرچم، مسئول، مداح، برنامه منظم و اعضای مشخص هستند و در طول سال برنامه‌هایی مانند روضه، سینه‌زنی، دعا، زیارت عاشورا و مراسم مناسبتی برگزار می‌کنند.
آغاز عزاداری امام حسین(ع) پس از واقعه عاشورا
ریشه عزاداری برای امام حسین(ع) به سال ۶۱ هجری قمری و واقعه عاشورا بازمی‌گردد. پس از شهادت امام حسین(ع) و یاران ایشان در کربلا، خاندان و بازماندگان کاروان عاشورا به سوگواری و بیان مصائب آن حضرت پرداختند.
خطبه‌ها و سخنان حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) در مسیر کوفه و شام و پس از آن، نقش مهمی در زنده نگه داشتن یاد و پیام عاشورا داشت.
بنابراین، سابقه عزاداری امام حسین(ع) بسیار قدیمی‌تر از پیدایش هیئت به معنای امروزی آن است.
عزاداری‌های جمعی شیعیان در قرون نخست
در قرون نخست اسلامی نیز شیعیان به صورت فردی و گروهی به زیارت قبر امام حسین(ع) می‌رفتند و برای آن حضرت عزاداری می‌کردند.
در برخی منابع روایی نیز گزارش‌هایی درباره زیارت گروهی شیعیان و توجه ائمه(ع) به زیارت امام حسین(ع) دیده می‌شود. این مراسم را می‌توان از نمونه‌های قدیمی عزاداری جمعی دانست؛ هرچند هنوز ساختار آنها با هیئت‌های منظم امروزی تفاوت داشت.
سال ۳۵۲ هجری؛ عزاداری علنی در دوره آل‌بویه
یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ عزاداری امام حسین(ع)، سال ۳۵۲ هجری قمری در بغداد است.
در این سال، در دوران حکومت معزالدوله آل‌بویه، مراسم عزاداری عاشورا به شکل گسترده و علنی برگزار شد. بازارها تعطیل شد و مردم در شهر به عزاداری پرداختند.
در گزارش‌های تاریخی آمده است که مردم به اظهار حزن و سوگواری پرداختند، زنان بر سر و صورت خود می‌زدند و برای امام حسین(ع) نوحه و ندبه می‌کردند.
این رویداد را می‌توان یکی از نخستین نمونه‌های روشن عزاداری عمومی و سازمان‌یافته امام حسین(ع) در تاریخ دانست.
البته نباید تصور کرد که پیش از آل‌بویه هیچ عزاداری برای امام حسین(ع) وجود نداشته است؛ بلکه اهمیت دوره آل‌بویه در این است که عزاداری عاشورا در آن دوره به شکل علنی، عمومی و شهری برگزار شد.
شکل‌گیری دسته‌های عزاداری در دوره صفویه
با روی کار آمدن صفویان و رسمی شدن مذهب تشیع دوازده‌امامی در ایران، مراسم عزاداری اهل‌بیت(ع) گسترش فراوانی پیدا کرد.
در این دوره، عزاداری از حالت محدودتر خارج شد و شکل‌های مختلفی مانند دسته‌های عزاداری، نوحه‌خوانی، حمل علم و دیگر نمادهای سوگواری رواج پیدا کرد.
گزارش‌های جهانگردان اروپایی که در دوره صفویه به ایران سفر کرده بودند نیز اطلاعات ارزشمندی درباره این مراسم ارائه می‌کنند.
برای نمونه، ژان شاردن و ژان باتیست تاورنیه از مراسم عزاداری محرم در ایران گزارش‌هایی ارائه کرده‌اند. همچنین آدام اولئاریوس در سفرنامه خود از مراسم عزاداری در اردبیل و دسته‌های متعلق به اصناف مختلف سخن گفته است.
بر اساس این گزارش‌ها، هر صنف می‌توانست دسته و مداح مخصوص خود را داشته باشد و دسته‌ها به نوبت در مراسم عزاداری شرکت می‌کردند.
این شکل از سازمان‌یافتگی را می‌توان یکی از مراحل مهم در نزدیک شدن مراسم عزاداری به ساختار هیئت‌های امروزی دانست.
گسترش هیئت‌ها و مجالس روضه در دوره قاجار
در دوره قاجار، به‌خصوص در زمان ناصرالدین‌شاه قاجار، مراسم عزاداری امام حسین(ع) در ایران گسترش بیشتری پیدا کرد.
مراسم دیگر تنها به روز عاشورا محدود نبود و مجالس روضه در دهه نخست محرم، ماه صفر و مناسبت‌های مربوط به شهادت و وفات اهل‌بیت(ع) نیز برگزار می‌شد.
در تهران نیز تعداد زیادی مجلس روضه در محله‌های مختلف برپا بود. گزارش‌های تاریخی و اسناد نظمیه تهران از برگزاری ده‌ها مجلس روضه در روزهای مختلف ماه محرم خبر می‌دهند.
در همین دوره، تکیه‌ها، مجالس روضه و دسته‌های عزاداری به بخش مهمی از زندگی مذهبی و اجتماعی مردم تبدیل شدند.
دوره پهلوی و گسترش هیئت‌های خانگی
در دوره حکومت رضاشاه، محدودیت‌هایی برای برگزاری بسیاری از مراسم مذهبی و عزاداری اعمال شد و برگزاری برخی مجالس و دسته‌های عزاداری با دشواری مواجه گردید.
در نتیجه، بخشی از مجالس مذهبی به صورت محدود و در خانه‌ها برگزار شد.
این مجالس خانگی، در بسیاری از موارد به شکل هسته‌های کوچک و منظم مذهبی درآمدند و ارتباط میان اعضای آنها در طول زمان حفظ شد. به این ترتیب، هیئت‌های محلی و خانگی نقش مهمی در حفظ سنت روضه و عزاداری ایفا کردند.
در دوره محمدرضا شاه نیز برگزاری مراسم مذهبی با محدودیت‌هایی مواجه بود و در برخی مقاطع، فعالیت دسته‌های عزاداری تحت نظارت و محدودیت قرار گرفت.
هیئت‌های مذهبی پس از انقلاب اسلامی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، محدودیت‌های گذشته در برگزاری بسیاری از مراسم مذهبی از میان رفت و هیئت‌های مذهبی فرصت بیشتری برای فعالیت پیدا کردند.
هیئت‌ها به تدریج ساختار منظم‌تری پیدا کردند و علاوه بر عزاداری محرم و صفر، برنامه‌های متنوعی در طول سال برگزار کردند.
امروزه بسیاری از هیئت‌ها علاوه بر مجالس روضه و عزاداری، برنامه‌هایی مانند:
- قرائت زیارت عاشورا
- دعای کمیل و دعای ندبه
- سخنرانی و معارف دینی
- جلسات قرآن
- برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی
- مراسم ولادت و شهادت اهل‌بیت(ع)
- برنامه‌های ویژه کودکان و نوجوانان
را نیز برگزار می‌کنند.
قدیمی‌ترین هیئت‌ها در تهران
در منابع مربوط به تاریخ هیئت‌های تهران، از هیئت‌های قدیمی متعددی نام برده شده است. از جمله:
هیئت محبان حسین(ع) که در سال ۱۳۶۳ هجری قمری تأسیس شده است.
همچنین هیئت احمدی در سال ۱۳۶۵ هجری قمری شکل گرفته و هیئت کربلایی‌های تهران نیز در سال ۱۳۴۸ هجری شمسی تأسیس شده است.
این نمونه‌ها نشان می‌دهند که هیئت‌های محلی و صنفی در تهران سابقه‌ای طولانی دارند و بسیاری از آنها در طول چند نسل به فعالیت خود ادامه داده‌اند.
هیئت؛ از عزاداری تا یک تشکل فرهنگی و اجتماعی
نگاهی به تاریخ عزاداری نشان می‌دهد که هیئت‌های امروزی یک‌باره و در یک زمان مشخص به وجود نیامده‌اند؛ بلکه در طول قرن‌ها و در نتیجه تحول مجالس عزاداری، دسته‌های مذهبی، روضه‌ها و اجتماعات شیعی شکل گرفته‌اند.
از عزاداری پس از واقعه عاشورا تا تجمع‌های شیعیان در قرون نخست، از عزاداری علنی در دوره آل‌بویه تا دسته‌های منظم در دوره صفویه و از تکیه‌ها و مجالس گسترده قاجاری تا هیئت‌های خانگی و محلی دوره پهلوی، همه این مراحل در شکل‌گیری هیئت‌های امروزی نقش داشته‌اند.
به همین دلیل، برای پیدایش هیئت نمی‌توان یک تاریخ و یک مؤسس مشخص تعیین کرد. هیئت به عنوان یک تشکل مذهبی، حاصل یک روند تاریخی طولانی و تدریجی است که محور اصلی آن، محبت و ارادت به اهل‌بیت(ع) و زنده نگه داشتن پیام عاشورا بوده است.
منابع
۱. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا.
۲. محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، نشر معروف.
۳. فقیهی، علی‌اصغر، آل‌بویه.
۴. نوایی، عبدالحسین و غفاری‌فرد، عباسقلی، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه، انتشارات سمت.
۵. شعبانی، رضا، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی ایران در دوره افشاریه و زندیه، انتشارات سمت.
۶. منظورالاجداد، سیدمحمدحسین، «بزرگداشت حماسه حسینی در تهران عصر ناصری»، فصلنامه تاریخ اسلام.
۷. کاشانی، سیدحسین معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان در بیوت علما و حوزه‌های علمیه و کشورهای جهان.
بازدیدها: 2
