نواب اربعه امام زمان (عج) در غیبت صغری | مروری بر کتاب «الغیبة» شیخ طوسی

ماه شعبان، علاوه بر میلاد با سعادت حضرت ولی‌عصر (عج)، با سالروز وفات دو تن از نواب خاص آن حضرت نیز مقارن است. به همین مناسبت، با استناد به کتاب ارزشمند «الغیبة» شیخ طوسی، به معرفی چهار نایب خاص امام زمان (عج) می‌پردازیم.

شخصیت‌هایی که در طول ۶۹ سال غیبت صغری مسئولیت هدایت و سامان‌دهی امور شیعیان را بر عهده داشتند.

نواب اربعه عبارت‌اند از:
عثمان بن سعید عمروی، محمد بن عثمان عمروی، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری.

عثمان بن سعید عمروی؛ نخستین نایب خاص امام زمان (عج)

ابوعمرو عثمان بن سعید عمروی از یاران نزدیک امام هادی (ع) و امام حسن عسکری (ع) بود و از سوی آن دو امام معصوم، به‌عنوان فردی امین، مورد اعتماد و وکیل معرفی شد.

شیخ طوسی در «الغیبة» نقل می‌کند که امام حسن عسکری (ع) در جمعی از شیعیان، به‌صراحت بر وکالت و امانت‌داری عثمان بن سعید تصریح فرمود و او را واسطه دریافت و تحویل اموال شرعی قرار داد.

در روایتی معتبر، امام عسکری (ع) اعلام می‌کند:
«عثمان بن سعید وکیل من است و فرزندش محمد، وکیل فرزندم مهدی خواهد بود.»

همچنین توقیعات صادرشده از ناحیه مقدسه امام عصر (عج) که توسط عثمان بن سعید و سپس فرزندش به دست شیعیان می‌رسید، از نظر خط و شیوه نگارش، کاملاً مطابق با توقیعات زمان امام عسکری (ع) بود؛ امری که اطمینان شیعیان به صدق نیابت او را تقویت می‌کرد.

عثمان بن سعید در حدود سال ۲۶۵ هجری قمری وفات یافت و در بغداد، در سمت غربی مدینه‌السلام، به خاک سپرده شد. شیخ طوسی تصریح می‌کند که خود، قبر او را زیارت کرده است.

محمد بن عثمان عمروی؛ نایب دوم حضرت حجت (عج)

پس از وفات عثمان بن سعید، فرزندش ابوجعفر محمد بن عثمان عمروی به‌عنوان دومین نایب خاص امام زمان (عج) منصوب شد. این انتصاب، هم با تصریح پیشین امام حسن عسکری (ع) و هم با توقیعات متعدد صادرشده از سوی امام عصر (عج) تأیید گردید.

در توقیعی که به مناسبت وفات عثمان بن سعید صادر شد، امام زمان (عج) ضمن تسلیت به محمد بن عثمان، بر وثاقت، کفایت و حمایت الهی از او تأکید فرمود. همچنین در پاسخ به پرسش‌های اسحاق بن یعقوب، امام تصریح می‌کند:
«محمد بن عثمان عمروی مورد اعتماد من است و نوشته او، نوشته من است.»

محمد بن عثمان بیش از چهل سال عهده‌دار نیابت بود. تقوای عملی، زهد، امانت‌داری و ظهور کرامات متعدد از طریق او، سبب شد که تمامی علمای شیعه بر صحت نیابتش اجماع داشته باشند.

او در پایان جمادی‌الاولی سال ۳۰۴ یا ۳۰۵ هجری قمری درگذشت و در بغداد، کنار قبر مادرش دفن شد. به گفته شیخ طوسی، مرقد او تا سال‌ها محل زیارت شیعیان بود.

حسین بن روح نوبختی؛ سومین نایب خاص امام زمان (عج)

ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی از خاندان مشهور نوبختی و از چهره‌های برجسته علمی و سیاسی عصر خود بود. وی از وکلای مورد اعتماد محمد بن عثمان به‌شمار می‌رفت. و در سال ۳۰۵ هجری قمری به فرمان امام عصر (عج) به نیابت منصوب شد.

نخستین توقیع صادرشده در تأیید نیابت حسین بن روح، جایگاه رفیع او نزد امام زمان (عج) را به‌روشنی نشان می‌دهد. او به‌مدت ۲۱ سال این مسئولیت خطیر را بر عهده داشت.

حسین بن روح، فقیهی برجسته بود. و کتابی فقهی با عنوان «التأدیب» نگاشت که علمای قم، محتوای آن را تأیید کردند. شخصیت‌هایی چون علی بن بابویه قمی برای دریافت پاسخ مسائل دینی، به بغداد نزد او می‌رفتند.

از وقایع مهم دوره نیابت او، مقابله با انحرافات فکری و ادعای دروغین نیابت از سوی محمد بن علی شلمغانی بود. با صدور توقیع صریح امام زمان (عج) در لعن شلمغانی، خط انحراف به‌روشنی از مسیر صحیح تشیع جدا شد.

حسین بن روح در ۱۸ شعبان سال ۳۲۶ هجری قمری درگذشت. و در محله نوبختیه بغداد به خاک سپرده شد.

علی بن محمد سمری؛ چهارمین و آخرین نایب خاص

پس از حسین بن روح، ابوالحسن علی بن محمد سمری به فرمان امام عصر (عج) به نیابت منصوب شد. دوره نیابت او از شعبان ۳۲۶ تا شعبان ۳۲۹ هجری قمری ادامه یافت.

وی برخلاف نواب پیشین، هنگام وفات مأمور به معرفی جانشین نشد. به نقل شیخ طوسی، سمری تصریح کرد:
«من مأمور به تعیین نایب پس از خود نیستم.»

در توقیع معروفی که چند روز پیش از وفات او صادر شد. امام زمان (عج) از پایان غیبت صغری و آغاز غیبت کبری خبر داد. توقیعی که از مهم‌ترین اسناد اعتقادی شیعه در موضوع مهدویت به‌شمار می‌رود.

علی بن محمد سمری سرانجام در نیمه شعبان سال ۳۲۹ هجری قمری وفات یافت. و با رحلت او، دوران نیابت خاصه پایان پذیرفت.

نواب اربعه امام زمان (عج)، ستون‌های استوار حفظ تشیع در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخی بودند. بررسی زندگی، نیابت و عملکرد آنان ـ بر اساس منابعی چون «الغیبة» شیخ طوسی ـ نشان می‌دهد که غیبت صغری، دوره‌ای کاملاً هدایت‌شده. منظم و مبتنی بر ارتباط مستمر با امام معصوم (عج) بوده است. دوره‌ای که زمینه‌ساز ورود شیعه به عصر غیبت کبری شد.