پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام هیات رزمندگان اسلام , سایت هیات رزمندگان اسلام , پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام , هیات , سایت هیات , هیئت رزمندگان , هیئت رزمندگان اسلام
در این شماره از هیئت در گذر زمان، عزاداری در دوران زندیه را بررسی می‌کنیم. دوره زندیه یکی از مقاطع مهم در تحول عزاداری شیعی در ایران است. پس از تحولات سیاسی و مذهبی دوران افشاریه، تشیع دوباره جایگاه برجسته‌ای در هویت اجتماعی و فرهنگی ایران یافت. آیین‌های سوگواری اهل‌بیت(ع) هم زمینه گسترش بیشتری پیدا کردند. مراسم عزاداری امام حسین(ع) در این میان جایگاه ویژه‌ای داشت. از مهم‌ترین تحولات این دوره، گسترش تعزیه و شبیه‌خوانی بود. بخشی از روایت‌های واقعه کربلا هم به نمایش‌های مذهبی تبدیل شد.
جایگاه تشیع و مجالس عزاداری در دوره زندیه
پس از سقوط حکومت صفوی در سال ۱۱۳۵ قمری، نادرشاه افشار روی کار آمد. وضعیت تشیع و برخی آیین‌های مذهبی در این دوران تغییر کرد. نادرشاه در سیاست مذهبی خود می‌کوشید اختلافات میان شیعه و سنی را کاهش دهد. در این مسیر، برخی از جلوه‌های رسمی تشیع محدود شدند.
با تشکیل حکومت زندیه و استقرار کریم‌خان زند در شیراز، شرایط سیاسی و اجتماعی ایران وارد مرحله تازه‌ای شد. کریم‌خان به مذهب شیعه امامیه تعلق داشت. در دوران حکومت او، تشیع دوباره جایگاه خود را به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم هویت ایرانی تثبیت کرد.
جان پری، ایران‌شناس و پژوهشگر تاریخ ایران، در مقاله «کریم‌خان زند» در دانشنامه ایرانیکا به این موضوع اشاره می‌کند. نادرشاه می‌خواست ایران و عثمانی را به هم نزدیک کند و تشیع در این تلاش با چالش روبه‌رو شد. اما در دوره زندیه، تشیع دوباره جایگاه خود را به‌عنوان بخشی از هویت ایرانی بازیافت.
این شرایط فضای مذهبی جامعه را تقویت کرد. در استمرار و گسترش مجالس سوگواری اهل‌بیت(ع) هم تأثیر گذاشت.
تعزیه؛ مهم‌ترین تحول عزاداری در عصر زندیه
یکی از مهم‌ترین تحولات تاریخ عزاداری در دوره زندیه، تکامل و گسترش تعزیه و شبیه‌خوانی بود. تعزیه نوعی نمایش مذهبی است. در آن، حوادث تاریخی و مصائب اهل‌بیت(ع) به‌صورت نمایشی بازآفرینی می‌شود. واقعه کربلا و شهادت امام حسین(ع) محور اصلی آن است.
این آیین به‌تدریج از شیوه‌های ساده‌تر روایت مصائب و سوگواری فاصله گرفت. به شکل نمایش‌هایی با شخصیت‌ها، لباس‌ها، گفت‌وگوها و صحنه‌های مشخص درآمد.
جان پری در دانشنامه ایرانیکا، شکل‌گیری تعزیه را به‌عنوان نمایش مذهبی مستقل عمدتاً متعلق به دوران کریم‌خان زند می‌داند. با این حال، پژوهش‌های جدیدتر چیز دیگری نشان می‌دهند. زمینه‌های پیدایش تعزیه ممکن است به اواخر دوره صفویه یا دوره افشاریه هم برگردد. بنابراین بهتر است دوره زندیه را مرحله مهم تکامل و گسترش این آیین بدانیم. لزوماً نباید آن را زمان پیدایش قطعی تعزیه بدانیم.
گزارش جهانگردان خارجی از عزاداری در دوران زندیه
یکی از مهم‌ترین شواهد تاریخی درباره عزاداری در عصر زندیه، گزارش جهانگردان خارجی است. آن‌ها در آن زمان به ایران سفر کردند.
کارستن نیبور، جهانگرد و جغرافی‌دان آلمانی ـ دانمارکی، در سال ۱۷۶۵ میلادی مراسمی از تعزیه را در جزیره خارک مشاهده و ثبت کرد. این گزارش نشان می‌دهد بازنمایی نمایشی واقعه کربلا در میانه قرن هجدهم میلادی در بخش‌هایی از ایران رواج داشت.
همچنین ویلیام فرانکلین، افسر انگلیسی، در سال‌های ۱۷۸۶ و ۱۷۸۷ میلادی به ایران سفر کرد. او مشاهدات ارزشمندی از مراسم عزاداری در شیراز ثبت کرد. فرانکلین در سفرنامه‌اش با عنوان «مشاهداتی در سفر از بنگال به ایران» از برگزاری مراسم تعزیه در شیراز می‌گوید. گزارش او مربوط به دوران جعفرخان زند است.
بر اساس این گزارش، در روزهای مختلف مراسم محرم بخش‌های متفاوتی از واقعه کربلا به نمایش درمی‌آمد. صحنه عروسی و شهادت حضرت قاسم بن الحسن(ع) از جمله آن‌ها بود. به گفته فرانکلین، این صحنه تأثیر عاطفی فراوانی بر حاضران گذاشته بود.
این گزارش از سه جهت اهمیت دارد:
- نخست آنکه نشان می‌دهد تعزیه در اواخر دوره زندیه ساختار روایی و نمایشی مشخصی داشت.
- دوم آنکه مراسم به حضور چند اجراکننده محدود نبود. مردم شهر هم در آن مشارکت و همراهی داشتند.
- سوم آنکه اجرای چنین مراسمی در پایتخت زندیه، یعنی شیراز، جایگاه اجتماعی و فرهنگی این آیین را نشان می‌دهد.
از مجالس سوگواری تا شکل‌گیری ساختارهای منظم عزاداری
برای شناخت تاریخ هیئت‌های مذهبی باید چهار چیز را از هم جدا کرد: مجالس سوگواری، دسته‌های عزاداری، تعزیه و هیئت‌های سازمان‌یافته امروزی.
در دوره زندیه، مجالس مذهبی و سوگواری اهل‌بیت(ع) در کنار دسته‌های عزاداری و نمایش‌های مذهبی برگزار می‌شدند. مردم با حضور در این مراسم ارادت خود را به امام حسین(ع) و خاندان پیامبر(ص) ابراز می‌کردند. روایت مصائب کربلا را هم زنده نگه می‌داشتند.
با این حال، شواهد تاریخی موجود برای اثبات هیئت‌هایی با ساختار تشکیلاتی امروزی کافی نیست. هیئت‌هایی با نام ثابت، مسئول مشخص، اعضای دائمی و برنامه‌های هفتگی از این نوع‌اند. از این رو، دوره زندیه یکی از مراحل مهم تحول اجتماعات مذهبی و آیین‌های عزاداری در ایران است. این اجتماعات در دوره‌های بعد، به‌ویژه عصر قاجار، گسترش بیشتری یافتند. به ساختارهای گسترده‌تر و منظم‌تری هم تبدیل شدند.
زمینه‌سازی برای شکوفایی هیئت‌ها و تکایا در دوره قاجار
تحولات دوره زندیه مقدمه‌ای برای تحولات گسترده‌تر عزاداری در دوره قاجار است. در عصر قاجار، به‌ویژه دوران ناصرالدین‌شاه، تعزیه از جایگاه مردمی فراتر رفت. دربار و طبقات صاحب‌نفوذ هم به آن توجه گسترده‌ای کردند. ساخت تکایا و حسینیه‌ها، برگزاری مراسم باشکوه محرم و حمایت از گروه‌های تعزیه‌خوان به گسترش این آیین کمک کرد.
اوج این روند را در ساخت تکیه دولت تهران در دوره ناصرالدین‌شاه می‌بینیم. این بنا یکی از مهم‌ترین مراکز اجرای تعزیه و مراسم سوگواری در ایران شد.
بنابراین شکل امروزی هیئت‌های مذهبی را نمی‌توان مستقیماً به دوره زندیه نسبت داد. با این حال، تحولات آن دوره بخشی مهم از تاریخ شکل‌گیری فرهنگ هیئت‌داری در ایران است. گسترش اجتماعات مذهبی و تکامل آیین‌های نمایشی عاشورا از این تحولات‌اند.
جمع‌بندی هیئت در گذر زمان؛ عزاداری در دوره زندیه
در مجموع، دوره زندیه یکی از مقاطع تأثیرگذار در تاریخ عزاداری شیعی در ایران است. تشیع در این دوره دوباره جایگاه برجسته‌ای در هویت فرهنگی و اجتماعی ایران پیدا کرد. آیین‌های سوگواری اهل‌بیت(ع)، به‌ویژه عزاداری امام حسین(ع)، هم در فضای اجتماعی جامعه استمرار یافتند.
مهم‌ترین ویژگی این دوره، تکامل تعزیه و شبیه‌خوانی و بازنمایی نمایشی حوادث کربلا بود. گزارش‌های جهانگردانی مانند کارستن نیبور و ویلیام فرانکلین شواهد تاریخی ارزشمندی از برگزاری این مراسم در خارک و شیراز ارائه می‌کنند.
به این ترتیب، عصر زندیه یکی از حلقه‌های مهم در زنجیره تاریخی تحول عزاداری شیعی است. این زنجیره از مجالس سوگواری و دسته‌های مذهبی آغاز شد. در دوره زندیه با گسترش تعزیه و شبیه‌خوانی جلوه تازه‌ای یافت. در دوره قاجار هم با توسعه تکایا و اجتماعات سازمان‌یافته مذهبی به مرحله گسترده‌تری رسید. این مسیر بخشی از روایت هیئت در گذر زمان است.
منابع و مآخذ
- Perry, John R.، «Karim Khan Zand»، دانشنامه ایرانیکا (Encyclopaedia Iranica)، جلد پانزدهم، دفتر ششم، صفحات ۵۶۱ تا ۵۶۴.
- Francklin, William، Observations Made on a Tour from Bengal to Persia, in the Years 1786–7، لندن، ۱۷۹۰؛ گزارش مراسم تعزیه در شیراز، صفحات ۲۴۸ تا ۲۵۰.
- Niebuhr, Carsten، گزارش سفر به ایران و مشاهده مراسم تعزیه در جزیره خارک، سال ۱۷۶۵ میلادی.
- Taʿziyeh، دانشنامه ایرانیکا؛ مدخل مربوط به تاریخچه تعزیه و تحول آن در ایران.
- The History of Taʿziyeh-khānī، فصل اول، انتشارات بریل؛ پژوهشی درباره تاریخ تعزیه و گزارش ویلیام فرانکلین از مراسم محرم در شیراز.
- Performing the Iranian State: Visual Culture and Representations of Iranian Identity، انتشارات Anthem Press، ۲۰۱۳؛ فصل مربوط به تکیه دولت و تحول نمایش‌های مذهبی در عصر قاجار.
اللَّهُمَّ عَجِّلْ لِوَلِیِّكَ الْفَرَجَ
بازدیدها: 0
