در این نوشتار، ولایت در دوران غیبت را بررسی میکنیم. ولایت امام زمان(عج) فقط به زمان ظهور محدود نیست. امام در دوران غیبت هم حجت الهی است. او محور پیوند اعتقادی امت با مسیر امامت است. در هشت بخش، مستندات قرآنی و روایی این موضوع را میبینیم. شناخت امام، فلسفه حضور او در غیبت، رجوع به عالمان و انتظار فرج از موضوعات این نوشتار است.
۱. ولایت امام؛ فرمانی ریشهدار در قرآن
قرآن کریم در آیه ۵۹ سوره نساء میفرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ
ای کسانی که ایمان آوردهاید! از خدا اطاعت کنید و از پیامبر و صاحبان امر خود اطاعت کنید.
این آیه به آیه اطاعت شهرت دارد. یکی از مستندات قرآنی اندیشه امامت در مکتب تشیع است.
در تفسیر شیعه، اولیالامر به امامان معصوم(ع) تفسیر شده است. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان به نکته مهمی اشاره میکند. فرمان اطاعت از اولیالامر در کنار اطاعت از خدا و پیامبر آمده است. این اطاعت، اطاعتی بدون قید و شرط است.
بر این اساس، اطاعت از امام معصوم اطاعت از جایگاه الهی امامت است. صرفاً پیروی از یک شخصیت محبوب یا محترم نیست. حضرت مهدی(عج) هم در امتداد همین سلسله امامت، حجت و ولیّ الهی در عصر حاضر است.
۲. آیا در دوران غیبت، زمین بدون امام میماند؟
یکی از پرسشهای اساسی درباره امامت این است: وقتی امام دیده نمیشود، آیا جامعه از وجود امام بینیاز میشود؟
امام صادق(ع) در پاسخ میفرمایند:
إِنَّ الْأَرْضَ لَا تَخْلُو إِلَّا وَفِيهَا إِمَامٌ
زمین هرگز خالی نمیماند، مگر آنکه در آن امامی وجود داشته باشد.
ایشان در ادامه همین روایت، نقش امام را هم توضیح میدهند. امام مراقب است که مؤمنان چیزی بر دین نیفزایند یا چیزی از آن نکاهند.
در روایت دیگری از آن حضرت آمده است:
مَا زَالَتِ الْأَرْضُ إِلَّا وَلِلَّهِ فِيهَا الْحُجَّةُ، يُعَرِّفُ الْحَلَالَ وَالْحَرَامَ، وَيَدْعُو النَّاسَ إِلَى سَبِيلِ اللَّهِ
زمین همواره دارای حجتی از جانب خداست؛ حجتی که حلال و حرام را به مردم میشناساند و آنان را به راه خدا دعوت میکند.
بنابراین غیبت امام به معنای پایان امامت نیست. امام همچنان حجت خداست. هرچند مردم از دیدار عمومی او محروماند.
منبع: الکافی، شیخ کلینی، کتاب الحجة، باب أن الأرض لا تخلو من حجة.
۳. شناخت امام؛ مسئلهای فراتر از دانستن نام و نسب
از پیامبر اکرم(ص) روایتی مشهور نقل شده است:
مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَعْرِفْ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً
هرکس بمیرد و امام زمان خود را نشناخته باشد، به مرگ جاهلیت مرده است.
راویان این روایت را با عبارتهای مختلف در منابع شیعه و اهل سنت نقل کردهاند. این روایت، شناخت امام را به یکی از بنیادیترین موضوعات اعتقادی تبدیل میکند.
شناخت امام فقط دانستن نام، نسب و تاریخ ولادت او نیست. شناخت جایگاه امامت، حجت الهی بودن امام و ضرورت تبعیت از او هم در این معرفت جای میگیرد. کسی که امام زمان خود را درست بشناسد، نسبت خود را با ولایت بهتر درک میکند.
منابع: الکافی؛ محاسن برقی؛ الغیبة نعمانی؛ کمالالدین و تمام النعمة، شیخ صدوق.
۴. غیبت؛ قطع ارتباط امام با جهان نیست
در توقیع منسوب به امام زمان(عج) خطاب به اسحاق بن یعقوب، یکی از زیباترین تعبیرها درباره حضور امام در دوران غیبت آمده است:
وَأَمَّا وَجْهُ الِانْتِفَاعِ بِي فِي غَيْبَتِي فَكَالِانْتِفَاعِ بِالشَّمْسِ إِذَا غَيَّبَهَا عَنِ الْأَبْصَارِ السَّحَابُ
اما چگونگی بهرهمندی از من در دوران غیبتم، مانند بهرهمندی از خورشید است؛ هنگامی که ابرها آن را از چشمها پنهان میکنند.
این تشبیه تفاوت دیده نشدن و اثر نداشتن را روشن میکند. خورشید حتی پشت ابر هم نور و گرمای خود را به زمین میرساند. غیبت امام هم مانع بهرهمندی از وجود و آثار او نیست.
در ادامه همین توقیع آمده است:
وَإِنِّي لَأَمَانٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ
من مایه امان برای اهل زمین هستم.
این عبارت جایگاه امام را از منظر حفظ و پایداری عالم هم نشان میدهد.
منبع: احتجاج، احمد بن علی طبرسی؛ بحارالأنوار، علامه مجلسی، ج ۵۲، ص ۹۲.
۵. دوران غیبت؛ آزمون معرفت و پایداری بر ولایت
امام صادق(ع) در روایتی خطاب به زراره، درباره دوران غیبت قائم سخن میگویند. زراره از حضرت میپرسد: اگر آن دوران را درک کردم، چه وظیفهای دارم؟ امام در پاسخ، دعایی به او تعلیم میدهند:
اللَّهُمَّ عَرِّفْنِي نَفْسَكَ، فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي نَفْسَكَ لَمْ أَعْرِفْكَ
خدایا، خودت را به من بشناسان؛ زیرا اگر خودت را به من نشناسانی، تو را نخواهم شناخت.
اللَّهُمَّ عَرِّفْنِي نَبِيَّكَ، فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي نَبِيَّكَ لَمْ أَعْرِفْهُ قَطُّ
خدایا، پیامبرت را به من بشناسان؛ زیرا اگر پیامبرت را به من نشناسانی، هرگز او را نخواهم شناخت.
اللَّهُمَّ عَرِّفْنِي حُجَّتَكَ، فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي حُجَّتَكَ ضَلَلْتُ عَنْ دِينِي
خدایا، حجت خود را به من بشناسان؛ زیرا اگر حجت خود را به من نشناسانی، از دینم گمراه خواهم شد.
نکته مهم این روایت این است: امام صادق(ع) برای عبور از دوران غیبت، نخستین نیاز انسان را معرفت و شناخت حجت الهی معرفی میکنند. این دعا نشان میدهد شناخت امام مسئلهای فرعی و تشریفاتی نیست. با حفظ مسیر دین ارتباط مستقیم دارد.
منبع: الکافی، شیخ کلینی، جلد ۱، کتاب الحجة، باب فی الغیبة.
۶. ولایتمداری؛ فراتر از محبت و اظهار علاقه
محبت به امام زمان(عج) از ارزشمندترین جلوههای ارتباط با آن حضرت است. اما ولایتمداری در محبت خلاصه نمیشود. امام رضا(ع) در روایتی میفرمایند:
رَحِمَ اللَّهُ عَبْدًا أَحْيَا أَمْرَنَا
خدا رحمت کند بندهای را که امر ما را زنده نگه دارد.
از امام پرسیدند: چگونه امر شما را زنده نگه داریم؟ حضرت فرمودند:
يَتَعَلَّمُ عُلُومَنَا وَيُعَلِّمُهَا النَّاسَ
علوم و معارف ما را بیاموزد و آنها را به مردم آموزش دهد.
حضرت در ادامه میفرمایند: اگر مردم زیباییهای سخنان اهلبیت را بشناسند، از آنان پیروی خواهند کرد.
این روایت یکی از روشنترین بیانها درباره مسئولیت فرهنگی و معرفتی پیروان اهلبیت است. ولایتمداری فقط یک احساس قلبی نیست. شناخت معارف امام، آموزش آنها و رفتار بر اساس آنها هم در این مسیر قرار دارد. معرفی درست راه اهلبیت به دیگران هم همینطور.
منبع: عیون أخبار الرضا، شیخ صدوق، جلد ۱، صفحه ۳۰۷، حدیث ۶۹.
۷. رجوع به راهنمایان معتبر در دوران غیبت
در توقیع امام زمان(عج) به اسحاق بن یعقوب، درباره وظیفه مردم در مواجهه با حوادث دوران غیبت آمده است:
وَأَمَّا الْحَوَادِثُ الْوَاقِعَةُ فَارْجِعُوا فِيهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِيثِنَا، فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْكُمْ وَأَنَا حُجَّةُ اللَّهِ
اما در حوادثی که رخ میدهد، به راویان حدیث ما مراجعه کنید؛ زیرا آنان حجت من بر شما هستند و من حجت خدا بر آنان هستم.
این توقیع یکی از مستندات مهم درباره رجوع شیعیان به عالمان و راویان معتبر در دوران غیبت است. دوران غیبت به معنای رها شدن انسان در تشخیص وظایف دینی نیست. پیروان امام برای شناخت احکام و معارف دین باید به منابع معتبر و راهنمایان شایسته مراجعه کنند.
منبع: کمالالدین و تمام النعمة، شیخ صدوق؛ الغیبة، شیخ طوسی؛ وسائل الشیعة، حر عاملی، جلد ۲۷، صفحه ۱۴۰.
۸. انتظار فرج؛ عبادتی برخاسته از ایمان به ولایت
پیامبر اکرم(ص) میفرمایند:
وَانْتِظَارُ الْفَرَجِ عِبَادَةٌ
انتظار فرج، عبادت است.
انتظار فرج فقط چشمدوختن به آینده نیست. کسی که به ولایت امام زمان(عج) اعتقاد دارد، باید این اعتقاد را در زندگی خود زنده نگه دارد. انتظار یعنی انسان از اصلاح خویش و جامعه غافل نشود. همچنین امید به تحقق عدالت را حفظ کند. در برابر انحراف و سستی در مسیر حق هم تسلیم نشود. انتظار حقیقی با شناخت امام و پایبندی به راه او معنا پیدا میکند.
منبع: روایات انتظار فرج؛ از جمله نقلهای گردآوریشده در بحارالأنوار، علامه مجلسی، باب فضل انتظار الفرج.
جمعبندی ولایت در دوران غیبت
ولایت امام زمان(عج) یک باور محدود به زمان ظهور نیست. در دوران غیبت هم امام حجت الهی و محور پیوند اعتقادی امت با مسیر امامت است. شناخت امام، حفظ ارتباط با او، رجوع به معارف اهلبیت، پایداری بر اعتقاد و انتظار فرج، جلوههای مختلف این پیوند هستند.
در حقیقت، منتظر امام زمان(عج) کسی است که در دوران غیبت هم خود را در دایره هدایت و ولایت امام میبیند. او زندگی خود را با این باور تنظیم میکند.
اللَّهُمَّ عَجِّلْ لِوَلِیِّكَ الْفَرَجَ
بازدیدها: 0
پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام هیات رزمندگان اسلام , سایت هیات رزمندگان اسلام , پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام , هیات , سایت هیات , هیئت رزمندگان , هیئت رزمندگان اسلام








