با آیین‌های مذهبی مشکل دارند، اما با جشن‌های ریشه‌دار در بت‌پرستی نه!

این روزها با نزدیک شدن به هالووین، فضای مجازی، برخی مجموعه‌های گردشگری و کسب‌وکارهای غذایی از تبلیغات «جشن ترس»، «تورهای کویرگردی هالووین» و بسته‌های پذیرایی با تم کدو تنبل و ارواح پر شده است. برنامه‌هایی که در نگاه نخست، برای بسیاری از جوانان صرفاً تفریحی هیجان‌انگیز و فرصتی برای دورهمی و ثبت تصاویر متفاوت به نظر می‌رسند. اما بررسی ابعاد تاریخی، فرهنگی و اقتصادی این پدیده، پرسش‌های مهم‌تری را درباره گسترش آن در جامعه ایرانی مطرح می‌کند.

برای بررسی ابعاد فرهنگی و اجتماعی هالووین و پیامدهای گسترش این مراسم در ایران، با حجت‌الاسلام مهدی قیاسی کارگر مقدم، مدرس و پژوهشگر نقد معنویت‌های نوپدید و قائم‌مقام مؤسسه فرق و ادیان «حق‌پژوهی»، گفت‌وگو کردیم. تا درباره ریشه‌های تاریخی، سازوکارهای تجاری و چالش‌های هویتی این جریان بیشتر بدانیم.

تبلیغات گسترده هالووین در ایران؛ تفریح یا تجارت سرگرمی؟

این روزها کافی است نگاهی به تبلیغات اینستاگرامی و آگهی‌های گردشگری بیندازیم. از تورهای کویر مصر و برنامه‌های کمپینگ در شمال کشور گرفته تا فروشگاه‌های فینگر‌فود، بسیاری از کسب‌وکارها برای برگزاری جشن هالووین برنامه‌ریزی کرده‌اند.

اما پرسش اصلی این است که چرا مراسمی با ریشه‌های تاریخی و فرهنگی غیرایرانی، تا این اندازه در تبلیغات داخلی پررنگ شده است؟

حجت‌الاسلام قیاسی کارگر مقدم در پاسخ به این پرسش می‌گوید: برای درک این پدیده نباید صرفاً به کدوهای نارنجی، گریم‌های ترسناک و تصاویر جذاب شبکه‌های اجتماعی توجه کرد. مسئله اصلی، ورود یک بسته کامل از سبک زندگی و الگوهای سرگرمی در پوشش هیجان و تفریح است.

امروز برخی تورهای گردشگری از مبدأ تهران و مشهد، برنامه‌هایی با عنوان «جشن ترس در کویر» یا کمپینگ‌های چندروزه هالووینی برگزار می‌کنند. گریم‌های ویژه، موسیقی، دی‌جی، قلیان‌بار و برنامه‌های تفریحی متناسب با این مناسبت، بخشی از خدمات تبلیغ‌شده این تورهاست.

در کنار آن، کسب‌وکارهای غذایی نیز با عرضه کاپ‌کیک‌ها، شیرینی‌ها و بسته‌های پذیرایی با طرح کدو تنبل، روح و نمادهای ترسناک، به استقبال این مناسبت رفته‌اند.

به گفته این پژوهشگر، وقتی مجموعه این فعالیت‌ها را کنار یکدیگر قرار می‌دهیم، با یک تجارت فعال سرگرمی مواجه می‌شویم که صرفاً به پاسخ‌گویی به نیازهای موجود بسنده نمی‌کند، بلکه در تلاش است با تبلیغات گسترده، تقاضای جدید ایجاد کند.

هالووین چیست و چه ریشه تاریخی دارد؟

برخی جوانان معتقدند شرکت در جشن هالووین صرفاً به معنای پوشیدن لباس‌های خاص، گریم کردن، عکس گرفتن و گذراندن یک شب شاد در کنار دوستان است. اما آیا شناخت پیشینه تاریخی این مراسم در ارزیابی آن اهمیت دارد؟

قیاسی کارگر مقدم معتقد است مسئله فقط ظاهر سرگرم‌کننده این مراسم نیست. بلکه باید به زمینه تاریخی و نمادهای آن نیز توجه کرد.

هالووین در روایت‌های تاریخی با جشن باستانی سامهاین (Samhain) در میان اقوام سلت ارتباط داده می‌شود. در برخی باورهای سنتی سلت‌ها، پایان اکتبر و آغاز نوامبر با تغییر فصل و ارتباط نمادین میان جهان زندگان و مردگان همراه بود. پوشیدن لباس‌های مبدل و استفاده از نمادهای مرتبط با ارواح نیز در روایت‌های مربوط به این آیین مطرح شده است.

این مراسم در گذر زمان با سنت‌های مسیحی و مناسبت‌هایی مانند روز همه مقدسان و روز ارواح درآمیخت و بعدها، به‌ویژه با مهاجرت ایرلندی‌ها به آمریکا، شکل‌های جدیدی پیدا کرد. هالووین در آمریکا به‌تدریج به یک مناسبت عمومی و تجاری تبدیل شد. و امروزه با لباس‌های ویژه، تزئینات، شیرینی و برنامه‌های تفریحی شناخته می‌شود.

این پژوهشگر با اشاره به این پیشینه می‌گوید: وقتی جوانان بدون آگاهی از زمینه‌های تاریخی و نمادشناسی این مراسم وارد آن می‌شوند. ممکن است نسبت به تأثیرات فرهنگی و هویتی آن بی‌توجه باشند. از این منظر، مسئله اصلی را باید در فرایند تغییر تدریجی ذائقه فرهنگی و فاصله گرفتن از سنت‌های بومی بررسی کرد.

آیا هالووین فقط یک سرگرمی بی‌ضرر است؟

یکی از پرسش‌های مهم درباره هالووین این است که آیا شرکت در مراسم آن، صرفاً یک تجربه تفریحی است یا می‌تواند پیامدهای فرهنگی و اعتقادی نیز داشته باشد؟

به گفته حجت‌الاسلام قیاسی کارگر مقدم، بریدن کدو، پوشیدن لباس‌های ترسناک و شوخی‌های دوستانه، به‌خودی‌خود لزوماً به معنای پذیرش یک باور اعتقادی نیست. اما نمی‌توان تمام ابعاد این مناسبت را نیز به همین رفتارهای ظاهری محدود کرد.

او معتقد است باید میان سرگرمی ساده و پذیرش تدریجی یک الگوی فرهنگی تفاوت قائل شد. از نگاه وی، تکرار نمادها، تبلیغات گسترده و تبدیل یک مناسبت وارداتی به بخشی از سبک زندگی، می‌تواند زمینه تغییر نگرش و ذائقه فرهنگی را فراهم کند.

در این چارچوب، موضوع اصلی نه صرفاً یک شب جشن، بلکه فرایندی است که طی آن برخی نمادها و الگوهای فرهنگی، بدون شناخت کافی از پیشینه خود، در جامعه پذیرفته می‌شوند.

صنعت فرهنگ چگونه هالووین را به یک بازار جهانی تبدیل کرد؟

آیا گسترش هالووین در ایران بیشتر ریشه اقتصادی دارد یا اعتقادی؟

قیاسی کارگر مقدم در پاسخ، به مفهوم «صنعت فرهنگ» اشاره می‌کند. مفهومی که در آن سرگرمی، رسانه و تبلیغات به ابزارهایی برای شکل‌دهی به سلیقه و رفتار مصرف‌کنندگان تبدیل می‌شوند.

در این نگاه، شبکه‌های اجتماعی تنها محل معرفی یک جشن نیستند. بلکه با تولید مستمر تصاویر، کلیپ‌ها و تبلیغات، نوعی سبک زندگی را به مخاطب عرضه می‌کنند.

او معتقد است در چنین فضایی، فرد ممکن است تصور کند شرکت در جشن هالووین انتخابی کاملاً شخصی است. در حالی که تبلیغات و جریان‌های تجاری، از پیش در شکل‌گیری سلیقه و انتخاب او نقش داشته‌اند.

بر اساس برآوردهای مطرح‌شده درباره بازار هالووین در آمریکا، هزینه‌های سالانه این مناسبت به میلیاردها دلار می‌رسد. لباس‌های مخصوص، شکلات، تزئینات، لوازم جشن و برنامه‌های تفریحی، بخش‌های مختلف این بازار را تشکیل می‌دهند.

به گفته این پژوهشگر، گسترش شبکه‌های اجتماعی و تبلیغات دیجیتال، زمینه ورود این بازار به کشورهای دیگر را نیز فراهم کرده است.

یکی از سازوکارهای مهم در این فرایند، ایجاد احساس عقب‌ماندن از مد یا همان «فومو» (FOMO) است. نوجوان و جوان ممکن است تصور کند اگر در تور هالووین شرکت نکند. لباس مخصوص نپوشد یا تصویری با این تم در شبکه‌های اجتماعی منتشر نکند، از فضای اجتماعی و مد روز عقب مانده است.

از این منظر، تبلیغات هالووین تنها معرفی یک محصول یا مراسم نیست. بلکه می‌تواند در شکل‌دهی به نیازهای مصرفی و الگوهای رفتاری نیز نقش داشته باشد.

تناقض هویت‌گرایی ایرانی با استقبال از هالووین

یکی از محورهای مهم این گفت‌وگو، تناقض میان برخی شعارهای ملی‌گرایانه و استقبال از مناسبت‌های فرهنگی وارداتی است.

قیاسی کارگر مقدم می‌گوید: گاهی افرادی با تأکید بر هویت ایرانی، برخی مناسبت‌های دینی را به دلیل ریشه‌های تاریخی یا فرهنگی آن‌ها مورد انتقاد قرار می‌دهند. اما همین افراد در مواجهه با هالووین، که ریشه‌های تاریخی آن به سنت‌های اروپایی بازمی‌گردد، با اشتیاق شرکت می‌کنند.

به اعتقاد وی، این رفتار می‌تواند نشان‌دهنده نوعی تناقض در معیارهای انتخاب فرهنگی باشد. به این معنا که فرد در برخی موارد، سنت‌های بومی و دینی را با نگاه انتقادی ارزیابی می‌کند. اما در برابر الگوهای سرگرمی وارداتی، حساسیت کمتری نشان می‌دهد.

او این مسئله را از منظر هویت فرهنگی و گرایش به الگوهای بیرونی تحلیل می‌کند. و معتقد است در برخی موارد، میل به متفاوت دیده شدن یا نزدیک شدن به سبک زندگی غربی می‌تواند در انتخاب مناسبت‌ها نقش داشته باشد.

این پژوهشگر تأکید می‌کند که نقد چنین رفتارهایی نباید به نفی همه سرگرمی‌های جدید یا برخورد کلی با جوانان تبدیل شود. بلکه لازم است درباره معیارهای انتخاب فرهنگی و شناخت پیشینه مناسبت‌ها گفت‌وگو شود.

راهکار مقابله با گسترش هالووین در ایران چیست؟

با گسترش تبلیغات هالووین، این پرسش مطرح می‌شود که آیا برخوردهای نظارتی و محدودیت‌های قانونی می‌توانند راهکار مؤثری برای مواجهه با این پدیده باشند؟

حجت‌الاسلام قیاسی کارگر مقدم معتقد است نظارت بر فعالیت‌های غیرمجاز و جلوگیری از سوءاستفاده در برنامه‌های گردشگری و فضاهای عمومی، در چارچوب قانون ضروری است. اما برخوردهای صرفاً محدودکننده نمی‌توانند جایگزین راهکارهای فرهنگی و اجتماعی شوند.

به گفته وی، مهم‌ترین راهکار پایدار، ارتقای سواد رسانه‌ای و افزایش آگاهی جوانان درباره سازوکارهای تبلیغاتی و تجاری است.

جوانان باید بتوانند میان یک سرگرمی ساده، تبلیغات تجاری و پذیرش یک الگوی فرهنگی تفاوت قائل شوند. و درباره پیامدهای انتخاب‌های خود شناخت بیشتری داشته باشند.

از سوی دیگر، ایجاد فرصت‌های جذاب برای شادی، تفریح سالم و دورهمی‌های جوان‌پسند نیز اهمیت دارد.

اگر برنامه‌های گردشگری، جشن‌های ملی و مناسبت‌های فرهنگی و مذهبی نتوانند با نیازهای نسل جوان ارتباط برقرار کنند، طبیعی است که برخی الگوهای وارداتی، فضای خالی موجود را پر کنند.

این پژوهشگر بر این باور است که معرفی جذاب سنت‌های بومی، طراحی برنامه‌های تفریحی متناسب با نیازهای جوانان و گفت‌وگوی صمیمانه درباره پیشینه مناسبت‌ها، می‌تواند زمینه انتخاب آگاهانه‌تر را فراهم کند.

هالووین؛ مسئله‌ای فراتر از یک شب جشن

گسترش هالووین در ایران را می‌توان از چند زاویه بررسی کرد؛ از تجارت سرگرمی و تبلیغات شبکه‌های اجتماعی گرفته تا پرسش‌های مربوط به هویت فرهنگی، نمادهای تاریخی و سبک زندگی.

در این میان، شناخت پیشینه یک مناسبت و بررسی سازوکارهای تجاری آن، می‌تواند به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر کمک کند.

آنچه در این گفت‌وگو مورد تأکید قرار می‌گیرد، ضرورت توجه هم‌زمان به آگاهی فرهنگی، سواد رسانه‌ای و فراهم کردن زمینه‌های نشاط سالم برای نسل جوان است. مسیری که به جای تکیه صرف بر محدودیت، بر شناخت، گفت‌وگو و تقویت ظرفیت‌های فرهنگی جامعه تمرکز دارد.

eheyat

بازدیدها: 0