نفوذ و سلطه قدرت‌های خارجی در ایران پیش از انقلاب اسلامی

خانه / تازه ها / نفوذ و سلطه قدرت‌های خارجی در ایران پیش از انقلاب اسلامی

نفوذ و سلطه قدرت‌های خارجی در ایران پیش از انقلاب اسلامی

یکی از ویژگی‌های برجسته دوره ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷، نفوذ و سلطه قدرت‌های خارجی، به‌ویژه آمریکا و انگلیس بر ایران بود. شاه که در داخل کشور با ایجاد دیکتاتوری مطلق و استبداد شدید، همه اختیارات را در دست گرفته بود، در برابر بیگانگان، خوار و تسلیم بود. از این منظر، استبداد داخلی و استعمار خارجی دو روی یک سکه محسوب می‌شدند و انقلاب اسلامی ایران همزمان با مبارزه علیه استبداد، یک جنگ استقلالی علیه نفوذ قدرت‌های بیگانه بود.

دوره سلطنت ۲۵ ساله شاه، یعنی از ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷، به اعتقاد حامد الگار، دوره استثمار شدید منابع و ذخایر ایران توسط آمریکا بود (۱). دوام سلطنت شاه، تا حد زیادی مرهون حمایت و نفوذ آمریکا بود. و این حمایت سبب شد شاه بتواند به قانون اساسی و مردم بی‌توجه باشد (۲).

اگر روند تحولات سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷ را بررسی کنیم، مشخص می‌شود که یکی از محورهای اصلی مبارزه با رژیم شاه، چه از سوی مذهبی‌ها به رهبری امام خمینی (ره) و چه از سوی لیبرال‌ها و چپ‌ها، مسئله وابستگی شاه به آمریکا بود.

امام خمینی (ره) بارها در اعلامیه‌های خود، به سرسپردگی شاه در مقابل آمریکا و اسرائیل اشاره کرده و با نفی سلطه بیگانگان، احساسات ملی مردم را برانگیختند. این موضوع چنان حساس بود. که مردم نسبت به آن واکنش شدیدی نشان می‌دادند. و رژیم شاه نیز هرگونه انتقاد از آمریکا و اسرائیل را ممنوع کرده بود.

با این حال، نباید شاه را صرفاً یک مهره بی‌اراده در برابر غرب دانست؛ واقعیت این است که ترکیبی از حمایت غرب، اعتقاد شخصی شاه به غرب، و ترس او از گرایش‌های رادیکال، او را به متحد استراتژیک غرب در خلیج فارس تبدیل کرده بود (۳). یکی از رخدادهای مهم این دوره که احساسات ضد آمریکایی را تشدید کرد، تصویب لایحه کاپیتولاسیون بود که به اعضای مستشاری آمریکا در ایران مصونیت قضایی کامل می‌داد و حدود ۴۰ هزار آمریکایی در ایران از شمول قوانین معاف می‌شدند (۴). این اقدام به وضوح نقض استقلال قضایی و حاکمیت سیاسی ایران بود و امام خمینی (ره) با استناد به آن، از مردم و ارتش خواستند که در برابر این تحقیر مقاومت کنند (۵).

علاوه بر سلطه سیاسی، سلطه اقتصادی آمریکا بر ایران نیز چشمگیر بود.

تحمیل برنامه‌های اقتصادی، اصلاحات اجباری، لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی و انقلاب سفید، نمونه‌هایی از نفوذ اقتصادی آمریکا بودند. که با هدف پیوند اقتصاد ایران به اردوگاه سرمایه‌داری اجرا می‌شدند. این اقدامات، سبب شد امام خمینی (ره)، گروه‌های سیاسی و مردم، آنها را «دیکته شده از سوی آمریکا» و نشانه سلطه خارجی قلمداد کنند.

بنابراین می‌توان گفت یکی از عوامل مهم در مخالفت و مقاومت ملت ایران علیه سلطنت مطلقه شاه، اتحاد و هماهنگی روزافزون شاه با قدرت‌های خارجی بود. حامد الگار معتقد است که بدون دخالت مستمر قدرت‌های خارجی، از جمله آمریکا، انگلیس، روسیه و اسرائیل، ایران می‌توانست تجربه‌ای طولانی از حکومت مشروطه و پارلمانی واقعی داشته باشد (۶).

پی‌نوشت‌ها: