کریدور ترامپ و پیامدهای ژئوپلیتیک آن برای ایران؛ تهدیدی برای مرز ایران و ارمنستان

طرح موسوم به کریدور ترامپ به‌عنوان یک پروژه ژئوپلیتیک جدید در قفقاز جنوبی، می‌تواند معادلات امنیتی و اقتصادی منطقه را به شکل قابل‌توجهی تغییر دهد.

این طرح که بر اساس بیانیه مشترک میان رئیس‌جمهور آمریکا، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان و نخست‌وزیر ارمنستان در اوت ۲۰۲۵ مطرح شد. در واقع نسخه‌ای جدید از «کریدور زنگزور» است. با این تفاوت که مدیریت و مالکیت آن در اختیار یک شرکت آمریکایی قرار می‌گیرد.

بر اساس توافق انجام‌شده میان Marco Rubio وزیر امور خارجه آمریکا و Ararat Mirzoyan وزیر امور خارجه ارمنستان، سهام شرکت توسعه «TRIPP» به‌صورت ۷۴ درصد برای آمریکا و ۲۶ درصد برای ارمنستان تعیین شده و مدیریت و تأمین امنیت مسیر نیز به همین شرکت واگذار خواهد شد. این مسئله عملاً به معنای تثبیت حضور بلندمدت آمریکا در مجاورت مرز راهبردی ایران و ارمنستان است.

کریدور ترامپ؛ پروژه‌ای اقتصادی یا اهرم فشار ژئوپلیتیک؟

حامیان این پروژه معتقدند کریدور ترامپ می‌تواند فرصت‌های ترانزیتی جدیدی برای ایران ایجاد کند. چرا که ایران پیش از فروپاشی اتحاد شوروی از این مسیر استفاده می‌کرد. اما واقعیت آن است که شرایط ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی به‌طور بنیادین تغییر کرده است.

کریدور ترامپ در یکی از حساس‌ترین مناطق ژئوپلیتیک اوراسیا قرار دارد. جایی که منافع ایران، روسیه و چین به هم گره خورده است. کنترل این مسیر می‌تواند به ابزاری برای اعمال فشار سیاسی و اقتصادی بر این کشورها تبدیل شود. بنابراین هدف اصلی این طرح را نمی‌توان صرفاً تسهیل تجارت منطقه‌ای دانست. بلکه باید آن را در چارچوب منافع کلان ژئوپلیتیک آمریکا در اوراسیای مرکزی تحلیل کرد.

وابستگی به کریدور ترامپ؛ یک گلوگاه راهبردی جدید؟

در سال‌های اخیر، آمریکا تلاش کرده با ابزارهای فشار دریایی، تجارت خارجی ایران به‌ویژه صادرات نفت را محدود کند. هرچند مطابق حقوق بین‌الملل مسیرهای دریایی باید آزاد باشند. اما توقیف نفتکش‌ها و اعمال تحریم‌های ثانویه نشان داده که واشنگتن از ابزارهای فشار اقتصادی استفاده می‌کند.

در چنین شرایطی، اگر ایران بخش قابل‌توجهی از تجارت خود را به کریدور ترامپ وابسته کند. این مسیر می‌تواند به یک «گلوگاه راهبردی» علیه ایران تبدیل شود. مشابه نقشی که Strait of Hormuz در معادلات منطقه‌ای ایفا می‌کند.

مدیریت این کریدور توسط یک شرکت آمریکایی می‌تواند زمینه‌ساز اعمال محدودیت‌هایی نظیر:

• بازرسی‌های طولانی‌مدت

• وضع عوارض سنگین

• الزام به مجوزهای خاص

• ممنوعیت عبور بدون اطلاع قبلی

• یا حتی انسداد کامل مسیر

باشد؛ اقداماتی که امنیت ترانزیت ایران در قفقاز جنوبی را با بی‌ثباتی مواجه می‌کند.

تأثیر کریدور ترامپ بر کریدور شمال جنوب

یکی از پیامدهای مهم کریدور ترامپ، تضعیف جایگاه ایران در کریدور شمال جنوب است. پس از جنگ دوم قره‌باغ و تغییر موازنه به نفع باکو، ایران در استفاده از شاخه عبوری جمهوری آذربایجان با چالش‌هایی مواجه شد. در حالی‌که جمهوری آذربایجان برای اتصال به نخجوان و ترکیه همچنان به مسیر ایران نیاز دارد. احداث مسیر «TRIPP» می‌تواند این وابستگی را کاهش دهد و اهرم متقابل تهران را تضعیف کند.

علاوه بر این، در صورت نزدیک‌تر شدن کشورهای قفقاز جنوبی به ساختارهای غربی مانند NATO، همکاری‌های ترانزیتی ایران با محدودیت‌های بیشتری روبه‌رو خواهد شد.

راهکار ایران در برابر کریدور ترامپ چیست؟

در برابر تهدیدات ناشی از کریدور ترامپ، ایران می‌تواند با اتخاذ راهبردی فعال، مزیت‌های اقتصادی مسیرهای جایگزین را تقویت کند. از جمله:

• تسریع در اجرای پروژه راه‌آهن کلاله ـ جلفا

• تقویت شاخه‌های جایگزین کریدور شمال جنوب

• افزایش سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ترانزیتی داخلی

• فعال‌سازی مسیرهای ترکیبی ریلی ـ جاده‌ای به ارمنستان

توسعه این زیرساخت‌ها می‌تواند مسیرهای رقیب از جمله کریدور ترامپ را از مزیت اقتصادی ساقط کرده و وابستگی منطقه‌ای به ایران را حفظ کند.

کریدور ترامپ صرفاً یک پروژه ترانزیتی نیست، بلکه بخشی از یک راهبرد کلان ژئوپلیتیک در قفقاز جنوبی محسوب می‌شود. تثبیت حضور اقتصادی ـ امنیتی آمریکا در مجاورت مرز ایران و ارمنستان می‌تواند در بلندمدت موازنه‌های منطقه‌ای را تغییر دهد.

از این رو، سیاست فعال در توسعه زیرساخت‌های ملی، عدم به‌رسمیت شناختن ترتیباتی که منافع ملی را تهدید می‌کند. و افزایش هزینه‌های سیاسی حضور آمریکا در این منطقه، می‌تواند از شکل‌گیری تهدیدات ساختاری علیه امنیت ملی ایران جلوگیری کرده. و قدرت چانه‌زنی تهران در معادلات ژئوپلیتیک قفقاز را حفظ کند.